{•:••

1

'^-'

LUDOVICI ANTONII

MURATORII

OPERA OMNIA.

K \ ] ' ? •^

I t I *^ ^ "^

f

ANTIQUITATES I T A L I C A

M E D I I A E V I,

s j y E

DISSERTATIONES

De Morlbus, Ritibus, Religione, Regimine, Magiftratibus , Legibus, Studiis Literarum , Artibus , Lingua, Militia, Nummis, Principibus, Libertate, Servitute, Foederibus, aliilque faciem & mores Italici Populi referenti- bus poft declinationem Rom. Imp. ad Annum ufijue MD.

OMNIA ILLUST R ANT UR ET CONFIRMANTUR

INGENTI COPIA DIPLOMATUM ET CHARTARUM VETERUM,

Nfifjc primhm ex jirc&ivis It.ilije depromtarum^ ADDITIS ETIAM

NUMMIS,CHR0NICIS, ALIISQIJE MONUMENTIS

NU NQ.ua M ANTEA EDITIS. A U C T 0 R E

LUDOVICO ANTONiO MURATORIO

SERENISSIMI DUCIS MUTINAE

BIBLIOTHECAE PRAEFECTO.

Amttn» Semtnario & Collegto Ecclefiajlicorum Cajiilionenji Epifcopalibui aheram hanc editionem curantibus,

T 0 Ai U S S E X T U S.

ARRETIl MDCCLXXV.

Typis MiCHAELis Bellotti Imprefs. Eplfcop. kh figno Petrarcae .

■mjnuuH

SUPERIORIBUS PERMITTEI^TIBUS.

y> T

VLK

J. k

r^

I-:!

DE DIVERSIS

P E C U N I A E

GENERIBUS.

QUAE APUD VETERES INl USU FUERE.

DISSERTATIO

VlGESlMAOCTAVAv

i.J.

* «-T

u

^O'

H

D I S S E R. T

T I O

VIGESIMAOCTAVAk

^= Uam cgo nunc mi- hi propono ma- teriem , If vi bra- chio , utique fa- teor, fum pertra- 6laturus . Argu- mentum enim per- quam vaflum plus otii exigeret, atque in juRum Li- brum excrefcere facile poflet . Ut ergo aliquam Le£lor habeat notitiam Pecuniae , quae barbaricis Seculis in ufu fuit, haec pauca edifleram . Uti apud Romanos , ita & apud Ita- licos Reges Gothos , Langobardos , Francos , & Germanos, triplici pecu- niae fpecie publicum commcrcium peragebatur, aure^ fcilicet, argentea , atque aerdi , uti in praecedenti Dif- fertatione ex Caffiodori verbis oflen- di. Aliquando etiam fuerunt & Nurn- mi, quales aevo noftro, ex aere & argento mixto conflati . Nullum au- tem ufitatius nummorum genus anti- quitus fuit, qu^m Solidoru>:i . Efsnt Aurei primo; deinde fuerunt & Ar- gentei ; eorumquc appellatio ante Conftantiiu Magni tcmpora invaluit.

A

B

Vide Coiicem Theodofianum . Ibi non una in Lege Soltdorum mencio habetur. Ibique de eorum pondert & aeflimatione non lemel agitur. Cer- tum eft, tunc nonnTi Aureos fuiffe: idque evincunt diferta Imperatorum verba. Quare qui Solidum tunc di- cebat, ../fureum iignificabat. In Libel- lo cle Menfuris antiqui Scriptoris Anonymi apud Goefiuna , intcr Scri- ptores de Re Agraria , legitur: D:<o- dcctrft unctas Libram , •viointi Solidos conttnentem , eJficiuMt . Scd •veteres Soli- durifi , qtti nunc ^nreits dicitur , nuncu~ pabaut . Et diu quidem perduravit in Italia Solidorum , five Aureorum no- men & ufus. An & ipfi Langobardi Reges in fuis Legibus ad infligerdara poenam Legum contemtoribus paffim Solidorum nomine ufi , ^uveos figni- ficarint , incertum efl mihi. Certum contra arbitror Langobardis quoque regnantibus fuiffe Solidos cx auro in Italia ufurpatos. Cujus rei teflem habeo nobilem Chariam , quam ego oljm ex infigni Archivo Lucfrfis Archiepifcopii defcribebam , ubi ( quod eft ia tanta antiquitate rarum apud

Ita-

15 ANTIOJJIT. MEDU AE.VI i6

Italcs ) autographa membrana adfer- A; protenderet fuper univerfam Tufciam

vatur. Ibi ver6 fit mentio Walpirti glorioji Dttcis , cujus au£loritas incer- tum eft, num in Urbe & Cotnitatu Lucenfi concluderetur , an etiam fc

Langobardorum , cujus caput Luca fuit . Hac de re vidc Differtacioncm V. de Ducibus .

Veoditio domus ac terrarum fa£^a Walperto Duci Urbis Lucenfis a Lupo Viro Honorabili , Anno j ^6.

IN Kornitie Domini Dei Salvatoris no- fl^* Jff''* Chrijli . Regnante Domno in,lro Liutprand viro excfllentiffimo Rege m^4'itso Regni e/us Vi:enfimo Qitarto , & p>^ecellentiJJi-»o Nipote e/us Domno nojiro Hilprani Re^e ^fmo Prinio , Menfe Martio , Indictione JV. Conjiat , me Lttpo Vtr HonorabiHs vinditor , Jilio quondam ./fudoald , babitatore Caflello Urfi , ideo haz die vendidijjit , tradedit &■ tradi- stijjit & tradedit vo')is Domno Walpert gloriofo Duci per Miffo vejlro Fufio ,

idejl Cafa , ubi manere videor , res

gn:illas , vineis , campis , Jilvis , cultum fidque incuhum , mo!>ile vel inmobile , »mnia & ex omnihus , de quantam ad fnamtm mea habere vifus fum in inte- jrrum vobis tradcdit e^ Jftfcepit ad vos Domno Walpert gloriofe Duci pro Miffo vefiro Fujio pretium placitum & defini- tum Auri Solidos vigenti , . . . in do- Kiinio CJ" in ve/ira , cui Jupra tradedi-

mus effe potejiaterrt poffedendum

fibeai , teneas , atque pejfedeas , ed ad tuos pofieros derelinqitendum liveram ha- beas potejintem . Et quod non credo , fi tgo Lupo Vir Uonorabilis vinditor , feu

heridilaus aliqua fopo/ita perfona

•vohis ipfa vinditicnem fuitragere velue- rit , vobis eam tnenime defenfare non fotuerimtts feu heredibus meis , conponet -vo-Jts vel ad heredibus vefiris dubla con- (litiontm meliorata rem i^ cartula vin- fi^itionis in fua permaneat firmitatem . Qitam veib cartula vinditionis mee Deo- dati Notario rejcrevoidam rogavi , (^

B

D

Juper manum meavit proprium Sanile Crucis ftgnum fecit , d'" tejies ut fubfcri- verent vel Jignttm facerent conrogavit .... in Menfe fuprafcripto per Indt&ione Ju- prajcripta .

ijt Signum Lopi . . . vinditori qui . . .

*Jt Signum manus Teupertum Jilio quondam Rachis de Luca tejiis .

Ego Decdatus Notarius hanc cartulam vinditionis poji traditam complevit ^ dedit .

Uti jampridem Florentinius in Monument. Comitiflae Marhildis ani- madvertit,& poft eura Pagius in Cri- tic. Baron. ex hifce notis Chronolo- gicis elucet , Hilprandum , five Hil- deprandum , Litttprandi Regis Nepotem , non Anno DCCXL. ( quod Sigonius tradidit ) fed quidem Anno DCC- XXXVI. feu potius DCCXXXV. con- fortem Rcgni fuiffe datum Liutpran- do Regi . Quaefiionem hanc fufius a me agitatam habcs in Diflertatione XIV. de Servis . Heic autem memo- ratos videmus atiri Sotidos viginti , Teflantem quoque habeo Grimaldum infra laudandum , in Vaticana Biblio- theca Inftrumentum adfervari anti- quiflimum in papyro Aegyptiaca fcri- ptum , qui Clarifs. Virum Marchio- nem Scipionem MafFcjum fugit, ubi commemorantur attrei Solidi , domi- nici , probati , obrixatt , optimi , penfan- tes , intsgrl ponderis , Jingularei numero , Juper vendicione Jex unciarum ftindi Ge- niciani. ^&um Ravennae per Julianun»

Fo-

17

DISSERTJTIO VIGESIMAOCTAVA.

i8

forum Ctvitfitls Ravennae Scrhtorem . Tefles Eiifeijius tAdtnliUtaifms , Flcrenti- ttus ex PraefcSis ( aur Expraefe£\us ) Pifloru>n , Oiif-rijcui Probus ex Primice- riis 'Noinco.latoyum (vel Exprimice- rius ) , Ptttui CoUijar. ante cuflodiam earcemm. Ita in ?)iis papyris ab eodcm Marchione MafFcjo editis legimus au- ri Soliclos dominicos , probatos , obrtxatos , optimo": , ptnfar.tes . At nunc peto ego , fi praetcr Aureum nullus ilius Soli- dus agnofcebatur , hoc e(l fi nondum eranc Argentei Solidi : cur Solidoi t^uri heic mcmorijCos vidts , quum Solidos tantiim nominare latis tuif- fet ? Quoties nunc dicimus «».* Da- bla , ttno Zecch<.»o , un Unghevo , non addimus d' o.o , quia non nifi ex Auro Nummi ifti cuduntur. Et ccrre quo tempore in ulu fuere Solidi

A duntaxat Aurei , uno Solidnrf.m r.o- I mine mos fuit uti . O.imes Solidi , ia quifius Noflri Vultus ac veneratio tina eft , inquit Conriantinus Magnus \a Legc prima, Tit. 22. Lib. ^. Codic. Theodofiani. Ita in Lege 13. Tit. 6. Lib. ii. ejufdem Codicis legimus : Q^.otiejcumqtte Solidi ad L:rgitionum flfb~ Jidia perferendi funt &'c. Ita in aliis

B Legibus, & apud Gregorium Magnum vanis in locis , ut alios Scriptores I praetermittam . Quid cft ergo , quod I in Chartis Seculorum fubfequentium. non Svlidos tantiim coromemorare ve- tercs confueverunt , fcd Solidos ^u- reos , aut ^uri ? Actipe & alterum documentum , ex eodem Archicpifco- pali Archivo Lucenfis Urbis dcprom- tum, ubi primigeniam pergaracnast Cl^o olim legebam.

Eraphiteufis, feu ufus domus , quam a WalpranJo Epifcopo Lncsnfe Aufehnus Vir Dsvoius i'e;tenere agnoici£, Anno j^6.

IN Dei nomine . Regnante Do>nino no~ fho R.itchis vir excellentiffimiis Re- ge y .y^fiiio Riiini ejus Sectindo , in ipfa K<ilendas Scptfmbri , IndiiiJione XV fe- liciter . M.kn!fe/}u fum ego ^nfelmi Vir devotus , qiia repromeito & ifpondeo ^ etque manus meam fjceo tivi Domno venerabili Walprand Epifcopus, ut in cafa tua in lo:o V/amo , uvi ^uondam bone memorie geniior meus avitare vifus fuerat , ii^ ividem natus efi , ut in ipfa cafa ufqve in diehus vite mee ividcm refedirc divsamus & ctinfuetudo ipfejus eafe , quas parer.tis noflris ficerunt per fingtdus anniis perexolvere diveamus tam ego qtuim & fiHus rr.ens , i^ ipfa fu- prafcripta cafa , C^- res hene lavorare d*"^ eunfervare , fl corre&um ftieret . Et fl ego qui fiipra ^ufeimi , vel K;etis credis , ipfa' ftiprafcrspta eafa^ & res ejtts Oene nvn iunfetvarcmHS y "^ , fciit. VL

D

ttfarn hac't<it ipfa cafa, minime perexol- ferimus ^ cumponamus tivi Domne Wid- prando Epijcapus , vel ad tuos erides auri Soledus nomero fexpgenta , c^ exeat inanis & vacuus foras . Quam meit repromefflonis carttda ., & Perteradu Ch- riciis jcrivsre rogavi , O' fubter fignit fanHe Croci feci .

^ciu in Domo fan^e Ecdefie , Re- gntm & die fuprafcripta feliciter .

*B" Signtim mantis .Atifelmi Viri Je-. vcti repromcffori c^ confervaturi .

^ Signum mamis Juvacimi Clericl tefiis .

4^ Signnm mar:us Luci venerabill Presbiteri teflis .

i^ Signum manus Mjisripsrti Presbi- teri teftis .

^ Signum Kianus ^'fv.yiperti de Cn»' mo tcflis .

B

sjt Sh

ip A-NTIQUIT.

♦^ Sigiium manus ^bamundt Clerki

tejlis .

Ego PertSYadtt Clericus ^ declator Gaudentio Ptes/jitero magijlro meo ifcri- pfi dedi .

Gaudentitis Presbiter pro fuprafcripta mar.us meas fupfcripfi ev^ confirraavi .

Et heic habemus anri Solidos nu- mero fexaginta , quod , uti nuper aje-

MEDIJ AEVI " 29

A bam , indicare vidctur, tunc eriam in ufu fuiffe argenti Solidos . Ego ni- hil decerno, id tantiim moniturus , faltem ulurpatos Saeculo fubfequenti Solidos ,y4rgenteos , En Chartam suto- grapbam , quam ego ol.m exfcripfi tx eodem Tabulaiio Archiepifcopii Luccnfis, ubi h:;ec funt verba ,

Ubertus Diaconus ab Ambrofio Lucenfi Epifcopo Ecclefiam In beneficiuni accipit, eique cenfum pollicetur, Anno «47.

IN Det nomine . Regaante Domno no- /}ro Lothario hnperatore ^ugtff}o , %/fnito Ir/tperii e/us , poflquam in Ita- liam ingreffus efl , Vigeftmo Qitinto ^ No- ttas Madias, Indiclione X. Manifeflu fum ego Uppertus Diaconus filio bone tnemorie Fratelli , quia tu Ambrofius gratia Dei hujtts fanile Lucane Ecde- fic bumilis Epifcopus per cartula ad tenfum vobis perfolvendum dedifli mihi , idefi Ecclefia , cui vocabultim e/i beati Sancli Gerva/i! , fita itt I01.0 Verriana , tfuod efi Plehe Babtifmalis pertenentes ipfis Domui Epifcopatui veflri SanBi Martini ipfa Dei Ecclefia Sancli Ger- vafii cum cafis domnicatis five maffari- tiis cum fundamentis , curtis , ortis ^c. quantum ad ipfa Ecclefia Sancli Gerva- fii ubicumque efl pertenentes in integrum , exceptato exinde ille Cafe maffaricie cum rebus fuis , quas Ebtuardo Vaffallo tuo in beneficio abere videtur , quas ntihi tnenime dedifli , Nam aliis omnibus Cafis C^ rebus ad ipfa Ecclefia pertenentes , m ftipra dixi , & mihi de^ifli , in in- tegrum hahere divead a prefenti die jam Js8a Ecclefia cum Cafts & vehus , quas tnihi dedifli , in mea fit poteflate aben- tlum , regendum drc. <^ i» ipfa Eccle- fta cfficium C^' Ittminaria ufque ad Mif- farum folemnia reSio moderamine fieri itebeavf per ms /lut per meatti difpofitio-

B

D

nem , CS^ pro omni cenfur/t c^ juflltia exinde tihi vel cd fuccefforibus tuis per me aut per Miffo meo vchis vrl ad lece

poflto veflro ad ipfo Domo pet

fingulos annos in Menje Martio cenfum dare &" perfolvere debeam Argentuna Solidos Viginti bonos dcnarios expen- diviles de tertio in tertio annos . Quan- do circaras ad confignationes facien- dum de Pleve in Pleves veftras fece- ritis , fi ibidem ad ipfa Pleve San&i Gervafii . . . ego vos , & homines veflros , quem vos ihi conduxeritis , recipere &" pafeere, feo manfione dare debeam tan- tum . Et /t a me vobis hec omnia fu- prafcvipta capitula per fingulos annos fie non fuerit adimpleta , vel fi ego predi- iJa Eccle/ia cum Cafis t^ rehus , quas mihi dedifii , relaxavero , vel /i pejorata adparuerit , fpondeo ego qui fupra Upper- tus Diaconus componere tibi , qui fttpra xAmhroftus Epifcopus , vel ad fucctffori- bus tuts pmam Argentum Solidos tri- centos , quia taliter inter nos convenit , e^ duas Cartulas u4dalfridi Notarius fcrihere rogavi .

.AHum Luca ,

Ego Uppert(4s Diaconus i» ae cartula a me fa&a manu mta fubfcripfi .

Ego Teudimtindus rogatus ab Uppertu me tefle ftthfcripfi ,

2 1 DlSSERTATJO l

E^o F^irtts Cleyicus Notafius rogatits ab Upperto Diaccno rne tefte Jubfcripfi .

Ego Teutlilafcius ^rchidiaconus fub- fcripft &c.

Ego ^dalfridi Notarius pefl tradita aonplevi & dedi ,

Verba illa heic animadvertenda : Qiiando Circatas etd Conftgnationes fa- eiendum de Plebe in Plebes veftras feceri- tis . Nominc Circatae lignificantur Vi- fitationcs ruralium Paroeciarum, tunc ab Epifcopis fa£lae. Indc Italicum Cercare , Conftgnationis autem appella- tionc Corifirwationis Sacramcntuna , cu- jus conferendi causd Epifcopi per rura fuae Dioc.efis pcragrabant. Sed quod ad argumenum noftrum attinct , com- memoratos heic videmus %Avgentum Solidos viginti honos denarios txpendtbi- les , 8c infra ^/frgentum Solidos trecen- tos , Ita videbis infra Anno DCCC- VI[. commemoratos Solidcs ^'genteo! . Quodnam vcrt) Aurei Solidi pretium olim foret , nunc breviter inquiren dum . Jacobus Gothofrcdus , vir inter Eruditos Legum Intcrpres celeberri- mus , illuftraturus Legem uniram Tit. 14. de otlat. Fctoruni , Lib. 7. Cod. Tbeodof. ad argumentum hot plura congerif, quae defcribere fu- pervacaneum puto . Ulud folum mc- miniffe juvat, fub Conrtantino Ma- gno ( fi fides Gothofredo ) oftoginta quatuor Solidos , five Aureos, con- ftituifTe Libram Auri • & Solidos feptem Unciara auri : quae tamen fcntenria a Gronovio improbata fuit. Qjjod ccrrum efl: , Valcntinianus fe- nior fepruagiata duobus Solidis con- flarc Libram voluit, non Aureorum pondcrc imminuto, fed corum tan- tum rumero imminuto in libram , ac proinde extrinfeca eorum aelHmationc au£la . Quot autem Denarii aerei o- lim So!'dum Aureum conliituerent , Ctiliodcrius nos docet Lib. prim.

B

C

'IGESIMAOCTAVA. 22

A Epift. 10. fcribens: Sex MiHia D^n/f- riorum Solidum effe voluerunt : quod & cx Codicc Theodofiano confirmari potcft. Mtmorantur etiara apud ve- teres SlHnuae, earumque mentio oc- currit in Lege 25 S. Rotharis inter Langobardicas , ubi jam adnotavi cx Gregorio Magno , Solidttm .Aureum conftare apud Romanos ex viginti qua- tuor Siliquis . Ifidorus ex viginti tan- tummodo Solidum conftituit. Vcrunt non minus olim quinn nunc , auro & argcnto bellum indiccbatur a Princi- pibus, atque a Populis fingulis cu- rantibus ci corurn prctio adsu£lo captare lucrum . Ac proprerca infta- bilis corum femper aefiimatio fuit, & arduum propterea negotium nobis forct ritc materiem hanc pertraftarc. Ingentcm fane pretii monetarii mu- tationtm neccfle eft invexerit tempus & hominum cupiditas. Videtur enira L;bra auri redacta tantummodo ad Solidos XX. aureos. Id Carolus Ma- gnus indicat in Lege 23. de Heriban- ne intcr Langobardicas , ubi haec ha- bet. Qtii ve>b non habuerint amplitis in fuprafcrtpto pretio , valente nifi Li- bras lU. Solidi XXX. ab eo exigantur ^ ideft Libra una d^ dimidia . Supra quoque audivimus Anonymum teftan- tem , L;bram auri completam fuifTe XX. Solidis . Ad haec novimus cx altera ejufdem Caroli Lege , quae cfl j6. de omnib. debit. inter Langobar- dicas, quot Denariis olim Solidus aureus conRaret, nempe XL. U6 pro- cedente tempore pretium reddtlura ad Xlf. Denarios duntaxat fuit. De omnihus ( ita ibi legitur ) debitis fol~ vendis , ideft dc poenis Fifco debitis perfolvendis, ftcut antiquitus fuit con- fuetudo , per XII. Dcnarios Solidi fol- vantur per totam Saticayn Legcm , exce- pto fi Leudes , ideft Sai:o aut Frixo Selicum occidsrit , per LX. Denarios So' B a m

D

aj ANTiOUir.

lldi folvanttsY . Uti animadvcrti in Notis , Codex Eftenfis diferte habet per XL. Dcnayios non vero per LX. quod & Baluzius adnotarat, MStos alios fequutus . Animadverte etiam , quid habeat Synodus Francofordienfis Anno Chrifti DCCXCIV. quo con- fluxere etiam Epifcopi Icalici, confi- denre eodem Carolo Migno. Ibi fta- tutum fuit Canone IV. uc annona carius non vaeniret tempore carita- tJS , qu^m abundantiae , eaque ad modium pttHicum , c^ ttoviter Jlatrtv^n venttmdaretur . Ds modio de avcna , Di- narius tmits . Modio hcrdei ^ Denayii duo . Modio Sigali , Denarii tres . Mo- dio frimenti , Denarii quattwr , Si ver» in pane vendeve volmrit ^ dtiodecim pa- ties de frnniento , ba'entes /ingulos lihras duas , pro Denario dare de 'leat : figala- tios quindecim ae^tto pondere pro Dena-

MEDII AEFt 24

A vio : ordeaceos viginti fimilitev penfantcs ' Bvenaceos viginti qutnque fiw.iliter pen~ fantcs . Tum Canone V. aperte pro- ditur , Denarios illos ex mero argfnt» fuiffe . In Lege Salica Tic. 57 Cap. 5. jexcenti Dcnarii reddunt Solidos quin~ decim . Et Tit. 2. Cap. prim. centmm viginti Dinarii faciunt Solidos tres , ita ut finguli Solidi conftituerentur cx

B Denariis XL. Neque mutatio iila pretii Solidorum tantummrdo fbSla fuit , ut poenae delifl.s impofitae , quae ex Solids indici folebant , rai- nuerentur, immiruta extrinfeca Soli- dorum aeftimatione : fed etiam in publicum commercium idem ^''us per- tranfiif . Opportuna ad id oftendendum erit Charta , quam ex fupralaudato Lucenfis Archiepiicopii Archivo, ubi cjus autographum adfervatur, cgo de- icripfi .

Tradttio EccleGae Sanfti Terentii ab Albarto Clerico fa61a Walpran-

do Presbyrsro, cum refervatiorie pennonis five cenfus, ancuente

Jacobo Eplfcopo Lucenfe, Anno 8©7.

I2V nomine Pairis e^ Filii & Spiri- tus San 7i . Carcltts ferenijjiinus ,Au- gttfif.s a Deo coronatus , raagnus (^' pa- cificus Imperator Romanorum guhernans Jmperiur/i , qui & per mifcricoidiam Dei Rex FrancOYf.m c^ Lrtnguhatdvrum , .yfn- no Regni e/us , qtio Langul/ardiam cepit , Trigefmo Q^dnto , & filio ejus Donmo noflro Pipp-.no Rege , AAnno Regni ejus Vigc/zmo Olavo , Menfe .Attgttfio , In- di^ione Prir/ia . M.^nifeftum e/l mibi ^lperto Chrico filio bone memofie II- prandi %Ai'>bati , quia per hanc cartulam ad continendum & melicrandum dare vi- deor tibi Walpvando Presbytero , filio quondam ^giprandi Clerici , Ecclefiam beati SanBi Terentii fita in vico Elin- go , quas in mea poteflate per cartidam sonfirmavit Domnus Jacobo Epifcopo

D

il'f.1 Dei Ecclefia una cum cafis c^ cmnibus rebus ad eam pertinentibus , qualiter rriibi ah ipjo Domno Epifcope obvenit , in tua fit pctejtate regendi , gu- bernandi , lavorandi , t^ meliorandi , ntque vfufruciuandi , d^ in ipja Dei Ecclef.a pe/ te aut per alitim Sacerdos officiftn i^ liiminaria ibidem die tio- Huque fieri debeat Jecunditm Dium • & pro jtiflitia exinde per fir>gulos annos in natale San&i Reguli lu mihi reddere de- beas decem Solidos argento de bonos Denarios mundos, jTroftbs , expendivi- ]es, una duodecim Denarios pro Solido tantum . Et five mihi hec omnia lupra- fcripta capitula per fingulos annos fie fuerint adimpleta c^ conjetvata , tu qua- Ttter fuperius legitur , c>^ ego tibi pre- dida Dei Ecctefia , (J^ rebus ejus re-

tcllere

2S

DISSERTATIO ylGESIAiiOCTAVA .

25

tolhre quefterimus , aut amplitis juflhla fuper impo".--iimus , vel qualibet tnva- fione tibi ide-m faceye , pvomitto ego qm fupra ^lperttis Cleric:iS componere tibi jam di lo IValprando Presbiter pena ar- gento Solidos cenfum . Vnde inter nos duas Cartula- qnaliter convenit Ricbi- pyandum Presiiterum Notarium /cribere rogavimus .

i/48um Luca .

Ego xAipcrtus Clericus in hanc car- tida a we Ja.Ta manu mea fubfcri-

pft &

Ego JdCobus humili: Epifcopus li- centiam derJit , mantt mea fitbfcripfi .

Ego Fillppus Presbitero rogaius at vilpertus Clerictf rae tfHe jttbfcripft . i£j^c.

Ego Richiprandtis Presbiter Notarius pofi tradita complevi & dedi .

Heic ergo habemus decem Tolidos argenteos de honis denariis mundos , gvof- fos , expendibiles , una XII. Denurios pro Solido tantum . Quare quum con- fidero , Solidos argenteos mcmorari duodecim Denarils conftantes , eam- que notitiam compono cum fuperius allata Lege Caroli Magni , ubi ad poenas a Salicis hominibus perfol- vendas Solidus taxatur tantlim XII. Denariis .• aliqua mihi fuboritur du- bitatio , num S^^lidi in Langobardi- cis Legibus toties nominati , potius argentei , quhm aurei fuerint , & po- tilfimum quod illic interdum gra- viffimae appareant poenae, fi ex au reis infligebantur ; mites ver6 , fi ex argenteis . Ego rem in medio relin- quo, uti & an Denarii illi , unde Solidus Aureus componcbatur , Ar- gentei fuerint , ut Clarifs. Du-Can- gius arbitratur. Certe crsdibile cft , Solidum Aureum Caroli Magni aevo

D

ex auro revcra conflafum , parum fuperafle nummos , quos nunc mt^x.« Dobk & Scudi rf' 0/0 , aut Ducati di Can:era appellamus. Attamen funt , qui put?nt , Solidos eoldem Aureos quarfa duntaxat parte minores fuiffe Nummis Aureis, quos nunc nuncu- pamus Dobls di Spagna , & Luigi . SoHdos autem in Lege Salica me- moratos Wendelinus in Glofs. Salico cenfuit aequaffe pretium Floreni Rhe- ncnfis. Inferea e paucis , quae ha- flenus attuli , juflus nobis fele of- fert locus fufpicandi , fuiffe clirti Solidos Ciiam imaginarios ex veris Denariis compofitcs, quemadmodum nofiris quoque temporibus iunt aliae nummorurn fpecies , idealcs tantum , uti apud Britannos nunc eft Libra Sterlingorum , quae olim fpecies pe- cuniae fuit . Apud nos qunque Soli- dus , five ut dicere folemus Bono- ninus aut Bologninus, dividitur in XII. Denarios , qui tamen Denarii olim in ufu fuere, nunc in fola ho- minum opinione confiftunt. Q.uod fi quis refcire adhuc cupiat , quot De- narii Libram argenti confiituerent , ego quid ufus haberet Scculo X. in hifce regionibus patefaciam , Char- tam proferens ex Hifloria Ecclefia- fiica Regienfi Fulvii Azarii , quae autographa in Eftenfi Bibliotheca ad- fervatur. Spe£lat inflrumentum hoc ad Froavum celeberrimae ComitifTae Mathildis , fimulque prodit lineam aliam Familiae ejufdem , Parmae com- morantem , quam etiam innuit Do- nizo Lib. L Cap. L Vitae Mathil- dis . In hanc rem eti^rn videndus Bacchinius in Hifior. Monallcr. Pa- dolironenfis .

Atto

^7

ANTI OUJT. MEDII AEVI

iS

Atto filius quondam Attonis Maflaritias fex vendit Adalberto, qui

& Atto, Coraiti confobrino fuo & Proavo ComituTae

Mathildis, Anno pjS.

IJV r.omins Domlnt Del & Sahatoris noftri Jeftt Chvijii. Bfrengarius & tAdalltertui F<lio ejus gratia Dii Re- ges , ^nno Regni eorum Dio propiao Hit^lavo, Menfe NDvem'/ris , Indiliane Sectinda. Confiat rne Atto filius quon- dam idemque Attoni de Comitaru Parmenfc, qui ex Nacione mea profef- fus fum Lege vivere Langohardortim , accepiffe, ficut in prefentia teftitim acce- fii a te Adalbertus, qui & Atto, CoBfobrino meo, filius quondam Si- gefredi dc Comitatu Lucenfi, argen- tum per Denarios bonos Libras fe- xaginca, habentes ducenti quadragin- ta^Denarii Libra, finitum preciiim , pro Ca/is & rebus territoriis tllis om- «ibtis , qne ftint Majfariciss fex jttris rr.eis , qui effe vidcntur in fundo C^ loco Seiz,ana, & Valle Brurr.ani , cum fuo- tum pertinenciis , que reiiis ej'" laboratis fv.e>unt vel fiunt per Johanntm , d^ Ser- ^av.o , & item Ser^ano , fett item Jo- bannc, atqtie BenediBo , & Rubiano M.^ffariis , una ctim Montes duos perti- r.cntes de ipfas Maffaricias ubi /am a-/i- tea Caftris edifi.atis fuerunt , m inte- grum . Seu pro jortss tres fimiliter juris rneas , que rejacent in loso , ubi Silva- plana , & Veriano dicitur , fimiliter ctim fuis pertinenciis , qt-.e reiias & labora- tas ftieiunt vel fiunt per Rubiano & ^riunto feu ^tperto Maff.^riis , in in- tegrum onnia & f« omnibus , ficv.ti ad riti in predilis locis Ser^ana , Valle Btimani, Silva-plana , Veriano Jiint pof- Jeffis Cr defenfatis perteKiterunt pcr q:<am- ?)'■> ordincm , & fictiti p'r fupraf.riptis Ma[fayiis reSis & laboratis fueeunt vei fiint in integrum. Et fnat re^us tp/is

A in prediBis locis Serr^ana , Valle Brtt- mani , Reviano , Silva-plana , fuper totis per rAenfuram C^ rationem ad perticant legitimam de pedes XII menfuratam , juges centum quadraginta , inter fedimi- nas iSr areis , ubi vitis eflant , feu ter- ris arabilis , atque pratis , filvis , atque bufcaleis , feu gerbidii jtiges quadraginta . Et fi plus rehus juris meas & fundas &

B loca Sef^^ana , Vc.lle Brtanani , Reviano ^ j Silva-plana cum ftiorum pertinenciis in- ventum fuerit , omnia in tua, qui fupra ofdelberti Comes vel de tuos heredes , aut cui vos dederitis , perfifiant poteflatem , vel proprietatem in integrum cum Cafts , Curtis , ortis , areis , ctufuris , campis , pratis , pafctiis , vineis , filvis , aflella- reis , infoiis , ripis , rupinis , montibtts ,

C afentibits & defentibus , ufibus aquarum , aquis , aquarumque duHibus , &" fonta- neis , ac paturibus , coltis & incoltis , divifas & indivifas , omnia &" ex om- nihus predicfis Cafis y/r rebus territoriis vel maffariciis in predi&as locas , ficttti ad me , ^ ad fttprafcripto quondam idemque jitto Genitor metts fuerunt pof- feffis t^ defenfatis , & nobis pertinue-

[) runt juri , & ficitti per ipfos Maffarios fuerunt re&is & laioratis in integrum, Quae autem fuprafcriptis Cafls iir rebus territoriis d^' maffariciis in prediflis Sar- Z_ana , Valle Brumani , Silva-plana , Re- viano , vel inibi per circum circa locis i^ vocabulis abentibus vel pertinentibus , feu afpicientibus , qualiter menfura legi- tur , ijr infertum efl , cum acceffiones &" ingrefforas eatum rerum , feu cum fupe- riertbus C^' infe>ioribus , una cum fiiti- bus Cir terminibus , C^ cum cmni juris ajfs haber,fi.izs , vel pertinentiijus , tibi

q»i

«?

DJSSERTA TIO VIGESIMAQCTAVA .

30

qui fups-a ^delhertl Comes ab hac dle & ora per fuprafcripto argento vendo , trado , ernancipo , liberifioque ab omni nexu puhlico privatove , e^ nttili vertdi- tis , dcnatis , alienatis , ohnoxiatis , vel traditis y nifi tibi hodie ^ d^ facias exln- de a prefenti die tu ^delbertus Comes , & heredes tuis , vel cui vos dederitis , aut ahere Jlatueritis , pvoprietario ncmi- ne fine uUius contradi&ione . Qiiidem exjpondeo atque promitto rae ego qui fu- pra %/ftto vel meos heredes tibi , qui fu- pra tAdelberti Comes , vel ad tuis here- dibus , vel cui vos dederitis , fuprafcri- ftis ca/is &" rebus in prediBis locis cum Juis juris pertinenciis , qualiter fuperius venumdavi , ab cmne contradicentis ho- mine defenfare . Qt<is fi defendere non potuerimus , aut fi vobis aliquid per co- vis ingenium fubtrahere quefierimus , tum: in duplum fuprajcriptis cafts & rebus , ficut diBum efl , vobis reflituamus , ficut fro tempore melioratis , aut valuerint fub extimatione in confimilibus locis , & ni- hil mihi ex ipfo precio aliquid amplius reddebitis . Dixi .

t/4t1um in loco Infula Judiciaria Pav- menfis .

Signum manibus fuprafcripti ,Attoni , qui anc Cartam vindicionis ad omnia ut fupra rogavi , i^ fuprafcriptum argen- tum accepi . Et ei rele&a efl .

Signum manibus Wiherti filio quon- iam idemque Wiberti de Baniolo , feu Lamberti , qui & Lan^o de leco Mon- ticlo , rogati tefies .

Signum manibus Teu^oni de Carolio , & IJelprandi filio quondam Madelberti , rogati tefles .

Signum manibus ^lhuini de loco Ca- rubio , i^ Eriherti de Foc^ano , feu Caufelmi de Monte-alto , rogati tefles .

u4nfprandus Judex Domnorum Regum rogatus me tefle fuhfcripfi .

Ego Gerardus Notarius Domnorum Re- gum rogatns teflit fnhfcripfi.

D

Scripfi ego Pctrus Notaiius Domi)crum Regurr, , pojt tradita compUvi C^ dedi .

Qjiidem ego .Aimericus Notarius facri Palacii hoc exemplum autenticum viai , & legi , & fcripfi , ej;" ficut in eo con- tinebatur , ut in hoz legitur , neque jun- xi , neque minui , & exemplavi .

E^oGerardtis Notarius DominiGV^L,- FONIS DVCIS ho: exemplum autenti- cum vidi , CJ" legi , & ficut in eo con- tinebatur , ut in hoc legi & fubfcripfi .

Scripft ego Ubaldus GVELFONIS DVCIS , hoc exemplum autenticum viai y legi , (j^ fcripfi, i^ ficut in eo cor.tine- batur , ut in ho: legitur , i^ fi-.bfcripfi .

Jam animadvertifti verba illa , ar- gentum per denarios bonos Libfas fexa- ginta , habentes ducenti quadraginta de- narii Lihra . Ergo tunc argenti Li- bram conflaffe videntur aut X. Soli- di , qui e Denariis XXIV. finguli con- ftabant, aut ex Solidis XX. quorum finguli Denarios XII. aequabant. Veri videtur fimile , per rcliqunm Italicum Regnum tunc eamdem obtinuifle con- fuetudinem . Quod tamen difficile fta- tuere poflis' neque enim iis tempo- ribus officinae monetariae omnes con- cordes erant in aeftimatione Num- morum. Nam uti Gregorii Magni Papae eatate Solidi Gallici minoris pendebantur qukm Romani , ita fub- fequutis Seculis, ac praecipue poft- quam multiplicatae in Italia fuerunt ejufmodi officinae, fufpicari licet, non idem pretium fuifl*e Solidis ac Dena- riis, qui in diverfis locis cudebantur. In Chronico Vulturnenfi pag. 414. part. II. Tomi I. Rer. Italicarum in- venio ad Annum DCCCLXX. Solidcs numero centum quinquaginta Sicv.los . Et infra, Selidos o&oginta Siculorum . Uti 5c auri Libram unam Beneventanam , quae propterea non ejufdcm ponderis aut aeftimationis fuifle vidctur, atque aliarum Civitatum . Ita procedentc

tcm-

3t

ANTIOUIT. mEDII AEVI

tempore tremoratsm invenio Llb^ar.i A Denaylortm Papknfium , uti ex luble- I cuente Charta conftabit, cujus auco- I

32

graphum adfervant Sor.£limonlales Rc- gienles ia Afceterio San£li Thomae.

Wolmari Epifcopi Regienfis Dacretum, quo Monialibas San£li Thomae confirmat Plebera San6\i Michaelis, Anno 1053.

IZV nomlne Sancle e^ indivteiue Tri- nitatis . Wolmarus divino refpeSu fan^e Regienfis Ecckfie Epifcopus. €um predeceffoYum noftrorum aliqua jnjia jlatuta Jcriptis vel aliquo ir.dicio ad uti- litatem Ecclefte reperimus , decet Epifco- falem vigilanciam cum omni diligentia conlatidare & corroborare , ut paterno af- feclu fubditos regat , c^ in Dei fervitio fiabiles reddat . o4udivimus quidem , iS' pro certo fcripto cogKovimus , anteceffo- vem ncfiium Adalberium tempore Dom- ni Hfnrici jttnioris Imperatoris , pro de- •uajiatione Eccle/ie injufie faSa ex tan- tillis bonis Eccltfie, que remanferant , pturima dando dt^v.tiaffs , ut Imperiali fubjidio Ecclefia ad nichilum rediaHa

fubkvaretur Chricos <^ Mo-

nachos C^ familiam Ecclefie unde ale-

iet , hiiberet . Hac de caufa nimia coa-

Bus penuria Liu^e Mir.aflevio Sgn 7/

Thome tApofioli ,/i i/atiffe , cum non ha-

i/cret , unde tanta ptifolverct , decem

Libras Denariorum Papienfium , qnas

fpfa ex paterno predio adquifterat , pe-

ciit . Q^iibus aaeptis Corticeilam ....

Vico Martini , que ex parte nojtri Epi-

fcopii erat , e^ ex parte Monafterii San-

cii Thome , habendam & in perpetuum

tenendam eidem Monafteno SanBi Tbo-

me fuo decreto concejpt . Sed cum prediciam

Corticeliam p>opter violentorum moleftacio-

ner/t teiiere non potuit , quidquid de Ple-

he Sancli Michaelis ,Archangeii fibi per-

tinebat , predicio Monafisrio Sandi Tho-

fne fcripto dedit , eo videiicet tenore , ut

ft ipfe vel aiiqnis fuccefforum fuorum prc-

diBam Corticeltar^ Monaftcrio Santft

B

C

Thome tenere frcerit , jam diSa Ptebs SanHi Michaelis ad jus ci" deminiunt Epifcopii redcat : ftn autem non poterit ^ Monafttrium Sancli Tbor/js prediBant Piebem fme omni nr.oleft.icioyit alicujus Epifcopi , donec prefata Corticeiia de ma~ nibus vioientorum eripiatur , tenczt & babe.1t . Ho: vero fcriptis ccrroboratum , hac uoftrorum fideiium , Ciericorum vide~ licet c^ Laicorum teftimonio fiymatam cum vidimus , cS^ fub anatbem.itis vin- ctdo a tioftiO anteceffore fsBum cognovim riius , prefentibus nojiris fideiibui , jcdi~ cet ^rihipresbiteio csr ,Archidia:ono , &

rsiico Clero noftie E:c!efie berto

Comite & Roduifo de Cafuie & piuri~ bus aiiis , prefatam Piebem Monaflcrio SanTi Thorne fecundum prediclum tcno- rem contejfimus & iargiti Jumus , ac ftsl) anathematis vincuio , i;^ pena viginti Librarum dampnacione a nohis noftrifque Juccefforihus obfervari decrevimus . Si quis hoc infringere temptaverit , maledi'1ionent Dei Patris omnipotentis ^' Filii & Spiritus SanBi incur-^at , & cum omni- bus ni.ilediSiis maiedilionis fententiar» percipiat , &" preditiam penam psrfoi- vat • quod ut verius credatur , £>- fir*' miui ha':>eatur , noftra raanu fubter fir- mavimus , C^ noftro Ciero obtulimus ro- borandum.

,A^um eft ^nno Dominice Incarna- cionis MLXIH. Pontifi.atus ve^h Detmi Woimari P-efuiis ,Anno Piimo , Vlll. Kalendas fulii , Indiftione P>ima.

Ego IVolmarus Epifopus Ju' fclpfi ,:

Bernardus ,Arch diaconus futfcripll.

xArgicardus ^Archipresbiter Jubf>ipjl,

,Ai-

33

DISSERTATIO VGTSmAOCTAVA.

J/l/ertus Prepofitus, n'^ ChIIos fubfcripri. A

Joannes S.etarum Magifler fuhfcripfi .

nerieits Clericus fubfcripfi .

Euraydus Suhdiaconus fubfcripfi .

Evcrardus ^colitus

Romanus fubfcrip/t.

Uiicrtus Conies fubfcripjt .

Tetelmus intetfui .

Cclebiis praeterea , rnultoque 5n ufu fuit Lucenps Pecunia . Ejus men- tio cft fub Ljngobardis & Francis Rc^ibus* eadrmque familiaris efle per- rcxit ctiam fubfequentibus Saeculls. ^fgentum deaarios bonos Lucenfiura Li- bras centuyn repcrias in Charta Pado-

34

lironenfi Anni MXCVI. Ejufclcm mo- netae mentionem cxhibct altera Char- ta , quam mihi fuppeditavit Sercnif- iimi Ducis Mutinx Archivum, ubi occurrunt Solidi oilo Lucenfu denario- rum bonorum , & denarii XXI. Luctnfis denariorum bonorum . Digna autem mi- hi vifa eft eadem Charta , quae evul- p,etur , quod memoriam nobis ferva- B' rit illius .Alberti Marchionis ex natio- ne Salica , & Garfendae Nol^ilis Comi- ttff^e, dc quibus mihi fuic iermo Parr. I. Cap. ^o pag. 263. Antiquitat. Eflcnfium . Haec autcm ibi leguntur.

Charta comEJutationis hBiQ ab Alberto March!ot)e & Garfenda ejus uxore cum Petro filio Baroni de Mundeviila , Anno Lizp,

AN>JO ab Incarnntione Dcmiyti noflri Jeju Cbiifii Mdiefimo Centefimo Vigefimo Nono , X^. die exeunte Menfe Ma'cii y Indiclione VIII. Breve commii- tationis , fccuritatis , ac fi-mitat:s , qua- liter commutaverunt inter fe Albcrtus Marchio & Garxinda Nobilis Comi- tifla , & Petrus filius quondam Baroni de Mundevilla , ftcut c^' a prefenti de- derunt inter fe proprietario nomine , in- ter fe ad invicem commntaverunt . Viile- licet in primis dedit ac tradidit Petrus

Ode dd prediuis Marchioni <&

Comitiffa , fcilicet rebus territorits jniis Petri , que effe videntur in Vdlicha , cjue

regere per G^-rardo i^ tAlberto

de cum fuis pevtmentiis penfio-

nem Solidorum VI[[. Luccnfis dena- riorura bonorum . Qiddem ^ ad in-

vicem rccepit ab eidem Mar-

chioni d?" Comitijfa in cauja commuta- tienis nomine , fcilicet terra , ^ui nomi- natar terra .... quiius effe vidcntur in Blielio, que recla laborata fiw^.t per Dominicum & filium Lieulli de Beliel- iio frnfione Denarii SXL Luccnlis dc- Tom.VI.

iC

D

raricrum bonorurn . Et ad ir.vicem in~ ttr fe difendere omni tempore , ^ eevum heredibus fibi uni vel alteri in duplum in confi.mHibus locis .

,A^-ium in Patatio Carpenete feUcitevl

Hec efi vel cenfirmatio tefiium Mel ....

Mmx^^olinus de Filina , Dominicus

fcereto , Radaldus de Carpene

qui interfuerunt , & tefi.es rogati .

Ego Ingo Notarius facri Palatii hune Bfcvem firipfi C^ dedi .

in antecedente etiam DjfTertatione oflcndi , antiquum fuifTe jus cudendae Monstae Ducibus Venetis. Proinde in Charta Ferrarienfi , quam his adjun- ftam volo , expreffos videas denarios Venetos Libras milte . Eam ego defcri- pfi ex Colleftaneis MStis Peregrini Prifciani , qui circiter Annum M- CCCCXC. inter Fcrrarienfcs rara C" ruditione claruit, uti alibi non femel animi grati caufsa fum teftatus . Heic autem Otto Archiepifcopus Ravennas fe tantummodo Ele.Ttim vocat , qu6d ab Henrico inter Auguflos Tertio in- trufus jn Sedem Ravennatem , noa^

C dum

35 ANII2U1T.MEDIIAEV1 ^6

dum ab Ecclefia Romana fuerat con- A j Hieronymus Rubeus in Hiilor. Ra- firmatus at^ue confecratus: ^uod & i ' vcnnat, adnotavit.

Otto Archiepifcopus Ravennas vendit Landulpho Eplfcopo Ferrariae ,

ejuffjue Ecclefiae, Maflfam Firminianam cum Pkbe San6ti

Stephani, Anno 1104.

IN nomine Patris & Filit i^ Spiri- tus San^i. ^nno Dominicr.s Nati- vitatis Millefimo Centefimo Qj^arto , Int- perante Enrico Henrici hnperatoris Fi- Ito, ^nn» Nono-decimo , die S;:u>f:o

exeunte Indicione XII. in Ca-

firo xAfgentee , Qtiamquam omnis promij- fto folis verbis firmj & immobilis te- neri debeat , tar.ien m ea , qiie promit- ttintur , oblivioni tradantur, dignum fore duximus , quatenus fecundh.n oris dicia Carta monjlretur infcrifjta . Q-tapropter ego 0:to Dei gratia Eleftus Archie- pifcopus Ravennatis Ecclefie beati Apollinaris, per hanc refutac'enis Ci^ tradicionis , atque perpetualis finis & tranfa^ionis paginam refuto i^ reddo atque perpetualcm finem & tranfaHio- nem facio e^ a^> omni jure & dominio & poteflate atque vlrtute noflra & pre- di6ie fan^e nofirs Ecclefie beati ^psl- linaris alieno tibi prefenti Joanni , qui

•vocaris de Fir Landulfi Dei

gratia Ele£li Epifcopi de Epifcopio & Ecclefia Ferrarie Santli Georgii , <&' per vos in prefata Ecclefia Santli Georgii in perpetuum ad habendum , te- nendum , &" poffidendum rem inferius le- gendam , fecunditm quod per precepti pa- gtnam a Papa ^driano in tempore Ca- tfoli Imperatoris in prefaJa Ecclefia no- ftra SanHi Georgii conceffam cJ^ targi- tam & emancipatam C^ traditam tffe dicitur . Tutam d»" integram fcilicet Maf- fam C^ fondum Firminianae cum omni-

bus fundoris i^ pofitam in-

fra Comitatum veftrum Ferra-

tie infra bec latera. ^ primo latere

B

D

aJius fundus , qui vocatur Sabloncellus , &" flunune Padi percurrente . Ji fecundo latere Ocuparius . v// tertio latere Ftnale Rerre , i^ Cornacervina . .A quarto la-

tere Et fimiliter refuto Cir )?-

nem atque perpetualem faco tranfailio- nem vobis i^ir per vos in prefata Eccle- fta SanSIi Georgii , totam OT^ integram Plebem c^ Ecclefiam Sat6li Stephani , que /ita Ci'' edificata efl in prefato fun~ do (^ Maffa Firminiane , cum omntbus /irriilitcr psrtinentiis fuis , fictit fupra le~ gitur . De quibus omnibus , ficut Jupra dtlum efl , facio finem , gJ^ imperpetua- lem tranfa lionem , de omni jciticet ju- \ re , &■ impertinencia , (^i^ in ufu , feu j dominio vet fubje&ione C^ poteflate atque I virtute , quvd Ecclefia nojtia Saniii .A- polltnaris , &" noft^i ./intcceffores .Anhie- pifcepi ., C?" nos quondam ttjque ad hanc noflram habuimtis &' tenuinius , de tota C?" integra fcilicet prefata Maffa & fun- do (^ Plehe Firminiane , c^ in Eccle- fia SanBi Stephani cum omni /ure (^ pertinentia & ufu & poteflate &• jub/e- dione , ofpitatione , dacione i^ diflri.lu , cum collecla & fodro , &" cum omni refponfione , cum Ecclcfiis fimiliter & ViUis , que in prefato fundo Firminiane & Maffa funt edificate i^ ordinate , cum terris &c. fimiliter & cum invefti- cione , cenfecratton: , ordinatione i^ Si- nodo & diflriilu , & cum omnibus Ec- clrflafiicis &" Secularibus nobis , noflre- que Ecclefie de prefata tota Maffa & fundo &".... atque Ecclefta San&i Stephani de Firminiana pertinentibus tant ab una ripa Padi ^ quam ab alia. NuU

la fci-

37

DlSSERTATiO VIGESIMAOCTAVA .

la lcUlcet aput nos , & aput rojlfam Eccle/iani Sancit ^polltnaris psrniarien- te i^c. Pfo tjuibu^ omnibus fcilicet quia de bonis vcjlre prefate EccUfte Sanfli Georgii dedt/lis in.bi denarios Venecie Liibris mille , hanc prefatam finem & perpetualem translationem feci vvbis , /._;- gelardum Nuncium meum vcbis dedi in- •vejiitovem , qui vos in nomine prefate vefire Ecclefte Saniii Georqii i;i omnihus fnpra.iitlis vebus corporaliter invefiiat , ad habcndum &c. Hi-c quidem ernnia promitto ego prefatus Otto Dei graiia E- le^us tArchiepijcopus cum meis fucceffo- rihus ^>ch!epif:opis pnfato Landulfo E- pifcopo Ferrarien/i , fuifque fuccejforibus prefate EccleRe SanJi Georgii in perpe- tuum conjervare . Quod fi non fcceri- mus &'c. hec ttfutationis & tradicionis Jeu tranlakiionis pagina , quam fcribere ro- gavi Bonumvicinv.m Notarium (^ manu mea coram tefiibus ir.frius legendis fir- tnavi , In die i^ IndiBicne prefata .... Henricus , RoUigerius , Henvicus , Bcf-

ftardvs Prtsbiter , Legelardus

Sed quoniam in anliquis Chartis , contraftibuli^ue nraecipue initis poR Annum Chrifti Millefimum , compiu- ra Nummorum genera ac nomina oc- currunt, quorum atftimatio incom- perta eft , quid mihi in hanc rem animadverterc contigerit , nunc in gratiam minus pcriforum prodendum eft . Jucobus Grim?ldus mihi fupra mernoratus, Balilicae Vaticanac Cle- ricus Beneficiai-us fuit, ac circiter Annum MDCXXI. Librum confcri- pfit adhuc luce carentem de Sudario Veronicae , in Bibliothcca Vaticana , fimulque & in Ambrofiana adierva- tum . Ego indc nonnulla, quae ad praefens argumentum pertinent, ex- cerpfi , futura , ut fpero, & ipia qui- dem non infjrafa amatoribus Italicae , immo & univcrfalis Eruditionis . Si ^als pri^eterea ccm.plures , variaroue

38

B

D

E

veteris Peruniae fpecles colligere ve- lit , Libcllum adeat Ccncii faiiftae Rcmanae Ecclcfiae Cardinalis & Ca- merarii , qui Anno MCXCI. Cenfus Apoflolicae Scdi debitos literis con- fignabat. Hunc a me evulgatum Le- ftor infra accipiet in calce Differta- tionis LXIX. de Cenfibus . Nimirum illic diverfarum gentium Nummi com- memorantur , quorum pretium notif- fimum tunc ( non fecus ac noftris temporibus fit pretium vulgarium Nummorum ) quura nunc in multa no6l^ fedest, a mc lucem , quam poITum , petit, En Grimaldi verba: fohannes de Cabrofpino Decreto--um Do~ &or y i^ .Apoftolicae Sedis Nuntiut ad partes Poloniae \i^ Hungariae , fedente Innocentio VI. Papa , hoc efi circiter xAn-' num MCCCLVl. Pomificiae Camerae fchedcm exhwitit , indican:cm , quaenam tunc forct varicrum Nummorum aejtimatio,

Flcrenus cenfualis debiti valet X. Solidos , Denarium l. Denariorum Tutpriorum an"iquorum .

Go(fus unus Xn. Df narios Turpitios.

Ltbra auri XCVI. Florcnis .

Marcha auri LIX. Florenis .

Uncia aitri in auro VIII. Florcnis.

Uncia auri in avgento V. Florenis .

Marcha auri valet duas partes Ll- brae auri .

Marcha aygentl valet duas partcs Librae argenti .

Libra argenti valet LXXV. Grcflbs.

Marcha argenti ex conventione an- tiqua in Anglia IV. Florenis .

Marcha argenti in aliis partibus quantum valet ccmmunitcr temporc folutionis .

Libra argenti puri , vel duae Maf- chae argenti VIII. Florenos .

L-bra argenti de ^nglia l

IV. Groflbs ; & Romjinae Curiae VIL Florenos, X. GrofToE , & mediunj, GroITum.

C a ii-

I

3P ANTISlUiT.

Libra argeKti de ^ragonia , Ttifiia , Sardinia, & hujufmodi , VII. Flore- nos , 5c medium Florenum.

Uncia argenti VII. Groflbs , & me- dium Groffum.

Marabotinus argentt unum Florenum minus XII. Denarios Turonenfibus .

Disoetecim Malgurienfes unum Grof- fum .

O''olus aureus unum Florenum .

Maffatratius auri duas partes unius Floreni .

Ditodecim Denarii Sipionutn I. Ma- lachinum .

Malachintts VIIL Groffos.

Bifuntintis XV. Groffos , & raedium Groffum .

Tidlenm VIII. Solidi , & IV. Dc- uarii valent I. Florenum .

Manteftnus & X. Solidi valent I. Florcnum .

Mantefinus IX. Solidi , & V. De- narii valent I. Florenum.

Friguentum & X!f. Denarii valent I. Groffum antiquum & medium .

Tarenus valet , ut infra fe^uitur .

Carlenus XVI.

Libra X.

Marabitius auri valet XXIV. Ma- rabitios argenti , five unum Flore- num , minus XII. Denarios.

In Reano Siciliae citra Pharum maxima Uncia cft LX. Carlenorum liiliatorum .

Tarenus eft duorum Carlenorum .

Carlenus valet X. prana.

Granum valet VI. Denarios .

Aliae ver6 pecuniae , ut Floreri , funt ad hujus pecuniae pretium aefti- marae.

Cofina feu Sahna grani cft IV. Tu- mulorum .

Item in Regno Caftellac & Legio- nis funt ufuales Monetae , viddicet Coronati valoris V. Obolorum .

MEDII AEFI 40

\. Marabitius X. Denariorum • & Sex Coronati valent unum Marabitium j & XXV. Marabitii valent duptam Maroquitanam . Et XXII. Marabitii va- lent Sciliatum vctcrem Panalbon .... Miitor.em , vel Cathsdram. Atque XXV. Marabitii vAlcnt ^gnum. Atquc XX- VIII. Marabitii valent Regalem. Et XXIV. Marabitii valent duplam Ca- B fiellanam . Necnon & XXX. duplae valent duplam magnam & latam Sa- racenorum .

Et fciendum , quod Marcha 6rof- forum argenti Bohemiae , valet com- muniter XLVIIl. Groffos Pragenfcs , vel XXIV. Scotos.

Irem in qualibet Marcha funt IV. Ferrones . C Item fex Scoti valent unum Fer- tonem .

Iffm unus Scotus valet duos Grof- fos Pragenies.

Item unus Grojfus Pragenfis valet XVI. Dcnarios.

Item fciendum , quod in Mircha praedifla lunt XVI. Lothones .

Item Lotho valet unum Scutum & D mcdium , vel tres Gioffos, quod i- dem eft .

Item quilibet Ferto habct IV. Lo- thones .

Pro Bifantio folvuntur duae partes unius Floreni .

Pro Maffamutino folvuntur duae par- tes unius Floreni .

Pro Marabottino folvitur unus FIo- renus, minus X. Denarios .

Pro Malachino VIII. Groffi argentei . Ifta Cabiofpinus in fchcda illa MSta. Ex hilcc Nummis quidam Au- rei , quidam Argentei fuere. Quidam etiam , quamquam idem gererent no- men , non tamen ex eodem metallo fabricati erant , fcilicet aliqui ex au- ro , slii ex argento conflati . Et pri- mo dc Marabotinii dicendum> Num-

mis

4'

DJSSERTATiO PIGESIMAOCFaVA ,

mis vidclicet in Hifpania cufis, & A olim cclebratiflinfiis . Erant enim pro- cul dubio Aurei. Eorum prerium in- dicatur a Hieronynio Ruheo Lib. V. Hiftor. Ravenn. ad Annum MLXXVI. cujus lunc vcrba : Gerardus quotannis fenfionrm folveret duodecim Maraofino- fum (icribendum Marabotinorum): ita tH vetu/iijfimis tabulis hujus locat^onis , quas nos legimus in B'bHotheca U'fia- B na , fcribitur • qui ejus effent ponderis , \ itt Jepteni unciam cor.fiarent , ideft su- li . Sunt & alia vetcrum monumen- ta , e quibus evincirur , aureos fuifle Islarabotinos . Verum quidem cft, fi

42

Grimaldas ^"upra laudatus fefle fcri- pfif, alteram quoquc pecuniae Ma- rabocinae fpeciem , hoc cft , argen- team in ufu fuiffe. Ut erim iile rra- dit , in L'<t>ro M.igifiri Maritji de E- bolo , centum quadraginta Marabotini Junt decem MiU^hae argenti . Sed mi- nimc haec fuffi iunt ad hujufmodi opinionem ftatuendam . Tu interea commemoratos animadverte Mjrabu- tinas aureos ^nfuftnos hoc cft a Rcge ^nfus ( qui nunc ,^lphonfus dicitur ) percuffos , in Charta mihi fuppedita- ta a Codice MSto Cencii Cameraiii .

Cenfus trium Marabutinorum auri Anftifworum pro Gaftro da Agantico Magalonenfis Dioecefis, Anno 1247.

I2\7 Dei nomine . t/fmen . sAnno Do- mini' Millefimc Ducentefimo Q^'adra- gefirno Septimo , die XI. exeunte Ma/o , Indiditne V. Pontijicatui Domini Pa- fae Innocenti: ^nno IV. In praefentia Magifiri Boetii Camerae Domini Papae Clerici , e^ mei Bnffi Notarii , ac te- Jiium Jubfcriptorum , Nobilis vir Ray- tnundus Petri , Dominus Cafiri de tA- gantico Magalonenfis Dioecefis , afferuit , quod annuum Cenfum trium Marabu- tinorum Anfufinorum , quem pofiula- •vit ab ipfo ex pane Domini Papas Frater Blancus de Ordine Fratrum Mi- novum , Nuntius Domini Papae f>ro Ec- clefita Romana , pro Caflro praedicio numquam perfolvit , nec umtfuam fcit hu/ufmodi cenfum Ecclefiae Romanae de- bert . Sed pro devotione , quam idem Nobilis habet ad Romanam Ecclepcm , fromifit pro fe, heredi/us & fucceffori- hus fuis di&o Magiftro Bcetio , reci- pienti nomine Ecclefiae Romanae , Jol- •vere de cetero Ecclefiae Romanae , & Camerae Domini Papae pro ipfa Eccle- fta Rsmana quolibet anno fre dicio Ca-

firo , nomine Cenftis , di&os tres Ma-

rabutinos aureos Anfufinos , quando

dicly.s Nobilis a Nuntio Romanae Ec-

clefiae fuerit requifitus . Et Juper bis

omni!)t4S praefatus Nobilis praejtitit cor-

poraliter juramsntum. Qi-o fa&o idem

Nobilis diilo Magiflro Boitio nomine

Romanae Eulefiae pro iflo praejenti

quarto Anno Domini Innoctntii Papae ,

D tres Marabutinoi ,Anfitfinos pcrfolvit .

Infuper praedi&us Nohilis pro di8o Cen-

fu integre peifolvendo , Je beredes &

Jucceffores ac bona Jua omnia perpetub

obligavit .

^AcIum Lugduni , praefentibus Donno Paulo Canonico Lttcano Camerae Domi- ni Papae Clerico , Magiflro Johanne de Manfo Canonico Biterrenje , Gf.illielmo de ^Agantico Burgcnje , Stephano de San&a Maria Clerico Biterrenfe , B:r- trando de Urganicis , & aliis .

Ego Baffus , filius quondam Dormni Roberti , Apofiolica aufforitate , c^ nunc Camerae e/ufdem Notarius , quia iis omnibus praediclis interfui , rogatu u- triujque partis fcripfi &" pnblicavi .

Redeo

43 A-NTJSVIT.

Rcdeo nunc ad fupra memoraram CEbrofpini fchedam , in qua XXII. M^yabitii , itlefl: Marabotini , feu Ma- raktittni valent Scili^twn veterem . Num ibi fcribendum LHiatum , an Scyf>ha- tum, five Scbfatum ? Horum Num- morum fpccies facpe occurrit in Chro- rico Cadnenfi Leonis Oftienfis , ac in aliis veterum Chartis . Scvphato- rutn quidem curfus praefertim fuit in Apulia & Calabria , Mentio quo- que pecuniae hujus occurrit in Char- ta , quam ex Archivo Monafterii t^c Patito , in Calabria fiti , defcripfic Sebaftianus Paulius e Congregatione Ciericorum Matris Dei, Theologus

MED II AEFI

44

B

Augufti roftri CAROLT VL vir ex Eruditione non minus , quim EIo- quentia facra in Italia Clariflimus : Ibi Calalis vcnundari pretium funt quin^enti Schifatt , & tres D'(lrerii , idcft equi. Ibi mcmorantur W. ideft Willelmus Dux .Apuliae , celeberrimi Ducis Roberti Guifcardi nepos , & cjus matcr, fcilicet ,Adtla Comitiffa , & cjus fiiius Re^erius Comes , qucm Camillus Percgrinius , & Rccchus Pirrus ignoraffe viden'ur, qu6d pa- tri praemortuus fuent, & Riccardtis Senefcalcus Ducis , Sc Valivus illius , ideft Balivt4s , feu Bajulus W illelmi Ducis .

Cafalis Sanfti Apollinaris venditio fafla Chriftadoro Admirato Willel-

mi Ducis Apuliae a Fulcone de Balungerio, ut in jus Monalte-

rii Sanftae Mariae de Panro transferatur, Anno 1112.

^T' TN Nomins Domlni eterni

^L^ 1. Sjlvatoris ncfiri Jelit Chri-

I fti , atque Spiritus San&i .

JL Ego Fuico de Bshngerio no- tum j.icio , quoniam Domnum Chrtftado- ritm .Ammi^atum &" preco nobilifjimum ine requififfe de Cafale , q"od aliai fuit Kiccini Porcelli , quod dicitur SanCii ./}- pollinaris , €> efi fecus fi-tvium Lonchi- lis in Hs manfis , quos ha''eo cum Fc.alo D meo de Braala , ut eunt fibi darem cc concederem pro de fuis rehtts , quum ipfe mihi dare volebat , qtium ipfe offerre c>~' trideie illum votibat Monaflerio San^e Marit de Patiro . Q>iapropter ego requi- rens voliintatem Domini Ducis W. & Comitiffe ejufquc filii Roggerii Co- mitis , atque Riccardi Scnefcalchi Du- cis ipfi Valivi, quorum quippe conlcKJu do ifjT concsdo fupradi&o ./fmmiyato ipjttm /am diHum Cafalem cum villanis , ac filvis , terris , aquis ac pafcuis , cun- flifque Cafalis ipfius periinentiis , /icut eqo iUiim melius temd per matn diem

& unam nolem . Ita tit ipfe jam di- cius .Ammiratus jure habeat prefatur» Cafalem , ac poffideat , ac potrftntem ba- be^zt ettnaem ipjum offerre , dare i^ tra- dere fupernominato Mottafterio , ac iplum Monajierium , ac pars ipfius Monafterii haijeat atque pcjftdeat ipfum Ca/alem « ut fupra di.Tum eft , cum villanis ac fylvis , terris & aquis ^ pafcuis , fui- fque pertinentiis , neque a me , meifque heredibus vel fuccejforib"S , neque a qua- Itbet mcgna , privataque perfona qui- cumqu.e tempore aliquam ex ejufdtm COH- trarietatem habeant concejjionis . Q^iicum- qtie tempore violator extiterit , Jciat fe compofiturum auri purifjfimi Libras de- cem .' & hec mea conceffio femper firma iSr inviolabilis remaneat . Qtiod ut ve- rius credattir , i^ firmius omni tempore obfervetur , Joannem Ducis Notariurn fcribere rogavi .Anno Dominice Incarna- tionis Milteftmo Centefimo Duodecimo , Ducatvs atitem fiipradiiii Diicis .Anna Prime , Mcnfis IJuvembris , ^. Indiciio-

ne .

45 DJSSERTATIO VIG

ne . Preterea mantfe/lum facio , qt^ia pro- i A pter hanc concejfionein recepi a lupradi- clo ,Ammirato quingentos Shifatos , & tres Deftrerios , "& idcsno me , meo- fque per fupradiiiani compofitionem obli- go hevedes , ft huic conceffioni quicitmque tempore contraire tentaverimus .

ijt Signum Crucis proprie manus Ful- conis de Balungerio .

»Jt Signum Crucis proprie manus de Riccardo Senefcako .

♦Jt Signum Crucis de propria manu IV, PifciOnis .

♦Jt Signum Crucis proprie manus Pe- trl de Fa.Jorofa .

Ideo ver6 Scyphati appellati viden- tur ejurmodi Nummi , qu6d ad for- mam Styjhi cufi forent, uti Du- Cangius eft opinatus , qui propterea Caucios Nummos pari de caufsa eju- fdem (peciei fuifle cenfet cum Scy- phatis , quum Caucum Graece fignifi- cet S^yphvm , feu vas potorium . An ita fe res habucrit> deiernere ego non aufim . IUud quidem fidenter ajo , ejufmodi Graecos Nummos , fi quidem figuram Cauci ieu Scjphi prae- r-j tulere , Scutellam potius ac pateram fuiffe imitacos , fimilefque fuiffe Me- diolanenfium Nummorum argenteo- rum , Otronis Magni aevo percufTo- rum , qui paululum concavi in me- dio , aliquantulum in circuitu pro- minent. De hifce mihi fermo fuit in praecedenci Diflertatione XKVII. Scy-

SSfMAOCTAVA, 45

phatos autem Aureae monetae gcnus fuiffc oftendit idem Du Cangius , ac pofl eum praelaudatus Pater Paulius in Addit^mentis ad Beverini Syn- tagma de Ponderibus . Doerdelinus quoque in Comment. H'floric. de Nummis Germaniac raediae, multa habet de Cavis in ea regione ptrcuf- fis . Rurfus Nummi Aurei , appcllati ^uguflales , cufi fuere jufl^u Friderici 11. Augufti , atquc in Apulia & Si- cilia difleminati. In Chronico Ri- chardi de Sancto Germano dicuntur hi Nummi expenfi pro quarta unciae . Vulgo autem reputantur ita appellati ab ipfo Friderico II. ^Atigujio . Ve- riim uti me monuit Cl. V, Apofto- lus Zenus , cui vetcrum Nummorum eft infignis peritia atque fupellex, ab ^uguflo Caefare , cujus vultum in nu- milmate Fridericus expreflit, nummi illi ^AtiguJiarii , five ^ugujiales ^ immo xAguflales funt nuncupati . Audi Jo- hanncm Villanium Lib. 6. Cap. 21. Hiftoriar. V ^goflaro d" oro ( inquit iile ) valea /' uno la valuta d^ uno Fio- rino e quarto d^ oro / e dall^ ttno lato dsllo tAgcflaro era improntato el vifo dello Imperadore , e dall' altro un .Aqui- la , al modo de Cefari antichi , e era groffo di carati venti di fine ero a pa- ragone . Iftius pecuniae mentio eft in Charta Romana , quam cx Regtfto Cencii Camerarii excerpfi.

De concefilone CaRri de Arfa in feudura fub annuo cenfa, fafta ab Innocentio IV. Papa, Anno li^j.

INnocentius "Epifcopus fervus fervortm Dei , venerabili fratri .... Fpi- fcopo Caflrenfi falutem e^ xApoflolicam benedi^ ionem . In negotio Fidei , quod tibi contra Haereticorum perfidiam in Patrimcnio beatt jPetri in Tufcia duxi-

mus committendum , fidei tuae ^elum , &■ devotionis fervorem experti , perjonam tuam congruo libenter honore perfequi- mur , & in iis , qt/ae a nobis pro tuis, C^ Eccleftae tibi commiffae pofiulas in- oementif , favorabilitet annuere. volumus

47 ANTi^urr.

voiis tuis . H!kc e/1 , (jued frate>nitatts , tmag precihus inclinati , Cajirtim di ^rja cum Ro.ca , CT aliis pertincntiis jttis , in ttta fttun» Dioeceft , ad Romanam fpe- &ans Eccleftam , fub annuo Cenfu Duo- rum Auguftiiriorum auri , vel viginti SelidoiU7» denarionim Senatus , nojirae Cnnterae perjolvendo , tibi , titifqiie Jtic- cefforibus , de confilio Fratnim noflrcYum , pvaelentiim aii.Toritate concsdimus Feudt nomine perpetio poffidertdum .' ita Pamen quod guerram , pa:emqtis exinde fadetss ad nojlYum , ac fuccefforum noflrorum benepla- citum i^ mandatum. Nulli ergo omnino homimtm liceat , hanc paginam ncfirae conctffinnis infnnger: , vcl ei aufu teme- rario contraire . Si quis autem hoc d- tentare praefamferit , indignationem om- nipotentis Dei , dr beatorum Petrt cS"" Paidi ^pojtolcrur/} ejus fe novsrit in-

cttrlurum ,

Datum Latercnt , Kalendis Fehn4a- rii , Pontificatus noflri A>tno Uitdecimo .

Richiirtius c!e San£lo Germano in Chronico, Tomo VU. Rcr. Italicar. tcmpus adnotat, quo cudi coepti funt ^uguflales: fcribit enim ad Annum MCCXXXI. Numt;ii ati-ei , qui ^tigti- flales vocantuv , de r/iandato hnperatoris in utraque Sicilia Brundufii & Mi:ffa- nae cuduntur . Eorum autem pondus ac pretium , immo & fabricam longe antca adinventam , difcimus ex arldi-i tamento ad Chronicon c-jufdem Ri- chardi , primiim edito a Caefare Ver- gara in Lib. de Numm. Re^ni Nea- polir. Haec ibi verba : MCCXXfl. Menfe Junii , quid.tm Thomas de Ban- do civis Scalenfts , novam Monttam auri , quae .AKgitflalts dicitur , ad Snn tlum Germanum detiUtt , difirii uendam ^er totam ^','hetiam, & per San:^tim Gffmanum , t^t ipfd Mot^fta utanf.tr ho- mines tn er^tiontbus & ver.diticnibus

MEDII AEVI 48

A fuis juxta valorcm ei ab Tmperatore coti~ fiitutum , ut quililet Nummus atiretts recipiatttr & expendatur pro quarta un- ciae , fub poend perfonarum i^ rerum in Imperialibus Literis , quas idem Thomas detulit , annotata . Figura .Auguflalis erat ab uno latere caput hominis cum media facie , & ab alio ^quila . Scd alios Nummos detcrioris matcriac,

B immo falfos , Fridcricus II. procu- difTe dicitur in Vita Gregorii IX. Papae, Tomo III. Rer. Italicar. pag. 584. En verba : Novus Monetae falfa- rtits , dum aera cudit diver/o characle- re , avgenti tenui fiipertndu^fa cuticula , Praeterca Byr.antii , five Byjatttit olim fuerc Aurei Nummi a Graecis Imoc- ratoribus Conftanciriopoli percuffi , quorum pretium parum abludeb^t a Ducatis aureis Venetis , five ab Hun- garis, ccterifque Aureis Germanicae naticni familiaribus , & a Florenis aureis Florcntinis . Soltdos By^antios fimphciter, atque interdum auri So~ lidos Byfanteos repcrimus in antiquis Chartis , praefertim Re^ni Neapoli- tani & finirimarum regicnum , eo-

D rumque frequens mentio eft in Chron. Vulturnenfi , Parf. II. Tom. I. Rer. Italicar. Ibi etiam vide commcmora- tos in Charta Anni DCCCLXXXIL centum auri Solidos Confiantinianos , quos non alios a Byzantiis fuilTe pu- to . Solidi Confiantini non femcl oc- currunt in Epifcop. Salernitan. apud Ughellium. Sed fortaffe fcribcndum Conflantiniani , aut Confiantinopolitani , Idem Conftantinati , ncfcio an Libra- rii crrorc , appellanrur in Charta , cujus archety,;um adfervatur in Ca- vcnfi Monsfterio. Hanc cxcrere ju- vat in omnium Eruditorum ccm- modum .

Do-

49

DISSERTATIO VIGESIMAOCTAVA,

5°

Donatio fatla Ecclefue San5li Felicis in Lucanla a Guaimarlo IV. Principe Salernitano, Anno 1051.

IZ\7 nomtne Doriint . Tr!gefiMO Tertw ^nn» PrincpatUi Domni »o/}rt Gttai- marii glorioft Pr'nc!p!s , & Duodccima wfnno Ducatus ejus xArnalfie &" Surren- ti y ^ Decimo ^nno Princip^itus & ipforurn Dncataum Domni Giiidfi eximii Principis & D'^cis fiii ejus , Menfc Martio , Q^iarta Indi Tione . Dum coram prefentia fuprafcripti Domni noflr! G".a!- marii ferenifftmi , & a Deo confervati Principii & Dttcis , effemus nos ,Amatits &" Johannes Judices , d^ pltirima fioyum more fohto circum adefjet tu-ba itdeliura , ipfe Domnus Princeps i^ D"x fempev jolitus placidtim Do exhihere famulnf.i-m , ijr cupidus in fanBis Locis de fui; re- ius dare , per hanc carfJara dedit in Ecclejia beat! Confefforis Feliris , que !n- tra res fuas , ejue funt in fiai^nis Luca- nie , confirula efl , ^'e terris fuis cam- peflribus , d^' ciim -vinels , ijue ftint pro- pinqtie ipft Eccle/ie , & ex omnibus par- tibus terris ip/iui coniunSle , per menfu- ras jttfio paffu hominis menfuratas . Ji farte Occidentis finis Via, & paffiis ientum ofloginta. ^A parte Merldiei efl finis , ficut aliquantuf.m Valitellum di- fcernit , d^ paffus centum . jf parte 0- rientis fttnt paffus centum oHo^inta , O'^ fevolvit in ipfarn partem Orientis per Vallonem paffits o^oginta fex . ,/fb ipfa fit'te Septentrlonis finis ficut aliquan- tum Vallone difcemit , i^r paffui dti- eenti triginta. Ctim omnibus qtie inti-a ipfas terras funt , cunciifque eartim per- tinentiis , ^^ cum vice de ipfa Via . Ea ratione , ut femper fint in poteflate ct'- flodum ipiltis Ecclefie , Ci'" ipfis terris Htantur , fruanttir , & de ufufru&u ea- vum faciant quod vohierint. Et ipfe Domntts P.inceps , «£?" Dux obligavit Tem. VI.

B

D

fe & fnos heredcs femper defendere c«- Jrodibus ipfius Ecclc/ie Juprafcriptara dationem ah omnibus hominibus , quibus per ipjos Domtitira Piincipem C^ Du~ cem, & illius heredes illud vei ex ipfo quodcumque datiira aat ohligatum aitt alienatum partterit , & qni pvo illorunt parte (i^ dato quafcutnque catijationes de eo ipfis euftodibiis jam dic/e Ecclem fie prepofv.erint , & ficttt fuperius fcri- ptum efl , ipfe Domnus Princeps , & DiiH & ejifs heredes ipfis cuftodtbus jar/t dicle Ecclefte non adimpltverint ^ & fuprafcripta ve! ex eis qttidquam rt- movere aut contradicere prefum/erint , eblipa-^>!t fe & f'OS heredes componere cuflodibus ipfiiis Ecclefie duccntos auri Solidos Confhntinatos. Et duas caV' tulas uniiis tenoris , hanc , quam ipfl Ec-lefie emi/it , &' alteram ^ quam ipfe Domnui Princeps retinet , te Romoal- dum Notariur/} fcrib-re precepimus , qui interfui/li .

♦Jf E^o qn! fupra .Amatus Judex. • ^ Ego qui fupra Johannes Judex. Adeo autem ufus Byfantiorum in- valuit , ac tandiu perduravit , ut Saeculo etiam XIV. in Italica Lin- gua familiaris ejus petuniae appella- tio foret; & quum quis dicebat, fibi in votis effe l^ aver de" bucn! Bi- fanti, quM ejus verba fignificarent nemo faltem in Tufcia ignorabat. Eadem ratione in ore Ifalicae gcntis fuit olim familiaris vox Tomefe , quo nomine Turonenfes Numtni defigna- bantur. Nulla autem dubitatio efl: , ur dixi , quin Byzan'ii ex curo fuc- rint: quod etiam edifcere poteris ex Judicato autogrrpho, mihi vifo apud Monachos Bcr.edi6linos i^rretii i^ D Coe-

5r

A^TIQUIT. MEDII AEVI

Coenobio San^larum Florae & Lu- cillac. Ibi Conftantinus Epiftopus , & Hugo Comes poenae nomine in-

*2

dicunt duo millia Btfancios auri . Ac- cipe nunc ipfam Chartana .

Placltui-n Arretii habitum coram Cotjftantino Epifccpo illius Civitatis

& Hugone Comite, in quo Guido Abbas Monalterii SanRarum

Florae, & Luciliae evincit Curtem de Selto, Anno 1075?.

DXJm in Dii nomine , in Palatio Epifcopatus oirftini in judicio re- Jiderent Conftantinus Aretinus Epi- fcopus , & Ugo Comes ad jujiiciat faoiemlas ac deltberandas , re/identilms cum eis ^idevico , Gcrarde ^ Johanne Jtt- dicibus , Nordilo , Rodulfus , Sigifmun- do . . . . Ildevrando Caufidicis , Wal- fredus Comite, Pagano de Corfemt, TJgone Vicecomite, Uberto filio Buc- ci , Udehrando Ugonis filio , Roduifo fi-

lio Mafcari Saracino Urfone ,

Crifune , Wilielmo , Rainerio filio Grifi , C^" reliquis plmibus ibidem adflanttbus . Ibique in eorum p'cfencia proclamave- Viint Rainerius de Porano , (ir Teudi- cius de Hereditate Rainerii filio quon- dam Fufcerii , quam dicebant fuis v.xo- vibus pertinere ex fuccefftone prediSil Rainerii fratris eoriim ab . . . defun- 6li , quod averfus - Monafierium San&e Flore, quod de hereditatis illius partem pcfpdebaty cujus Monafierii Wido Ab- bas cum Pagano fuo .Avogatore . . . . hujufmadi fecerunt refponfionem , quod prefatus Rainerius in quadam fua infir- mitate tefiamentur/t fecerat , in quo cun- Ha fua bona difiributa .... partem heveditatis , de qua controverfia erat , prediilo Mona/ir-rio San&e Flore judi- Cavit , fcilicet terciam porcionem de Cur- te , quod nominatur Se/io . Et tefiihus produ6iis , in eorum praefencia jam di- Ciui Rainerius fuam voluntatem avflen- derat. De tefiamento legiptime reddide- funt tefiimonium , & ita vero tffe , ut v^bas Eglefie San&e Flore cum Pagit'

B

D

no yj4vogato fuo affirmaverat . His pem raflis &" juffione Cinjiantini x^i^etini Epifcepi , & Ugonis Comitis , & predi~ iiorum Judicum , prediclus Rainerius & Teudicius pro fe fuijque heredibus , & pro eorum uxoribus refutaverunt fupra- fcriptas ves predi "7o Monajlerio , & obli~ gaverunt fe, quod nec ip/i , ttec eorum uxores , vel eorum ac earumve heredes prediSio ,/f/>ati , ejufque fuccefforibus de prefatis Curte nullam controverfinm in pofienim tnoturos fub pena centum Li- brarum Denariorum Luccnfium. In- fuper pretticlus Epifcopus & Ugo Co- mes tnijerunt in bannum fupradiSium .Abatum & fuum ^vogatum , &" fupra prefatas res , ut nulla magna parvaque perjona , tos , eorumque fucceffores de prediclis rehus ciifvefiire aut molefiare prefumat fine legali /udicio . Qui vera oc facere prejumpferit , fiat fe cempofttu- rum duo millia Bifancios auri , me- dietatem Parti PubHce , c^ medietatetn eidem .Abati faifque fucceffori/jus .

Unde quidem c^ ego .Ardericus No- tarius ex jufftone Domni Epifcopi c^ 17^0»; Comi i^ Judices & Cauftdico- rum amonicione fcripfi .Anno ab Incar- natione Domini nofiri Jefu Chrifii Mil- lefinio Septuagefimo Nono , Pridie No- ttas Decembris , hidi6lione Tertia.

^SA^ Ego Confiantius Epifcopus fub- JT\ Jcripfi.

. 4^ Ego ^rdericus Judes interfui i^ fubfcripfi .

^ Ra.

55 Dl^^^ERrATJO VlGtS>MAOCrAyA . 54

i^ Roditlfits Caujidicus interfui & A Hhilippico Augufto Mancufl percufli

fuerint. Apud Anglos oliir. Man.-ufa

fubj^r-.pft

J^ Gtra-dus Judex facri Palatii fub- fcripri .

Fuere nihilominus procedcnte tem- pore Bvf.tntii quoque al')i , uti Du- Cangius animadvertit , atque ideo ex argento conflati . Atque hi Byzantii poilsriorum temjorum , ejuidem pre- tii fuerc , atque Scuta Romana , quo- ru Ti fingula decem Juliis conrtant • valcbant nempe iiJcm argcntei, By- zantii duas partes e tribus Floreni aurci valentis olim Julios quinde- cim . Praeterea ufurpatos olim invc- nimus Mancofos , five Mancnfos auri ^ Uti & Muncofos argenti . In Gloflis Florentinis ab Eccardo editis repe- rio Philippos (^nummos) Maneufa . Le- ge Mancufa . Q_aafi a Philippo , aut

iJem fuit ac Mai\ha , ut pluribus oftendic Du-Cangius : ac proindequuni in Charris quoque noflris Mancufos offendimus, argenti , aut auri Mar- cham defignatam illic exiftimare li- cebit, fi ejufdem Du-Cangii fentcn- tiam ampleflimur, immo & Voflii, B & Hickefii , qui idem fenfcre . Ego ' tamen , quod eft ad Italos , dubitare de ea cogor. Quippe in Italicis Char- tis vidco ingentem copiam Mancufo- rum pro poena ftatui . Quod fieri I Bon facilc folebat quum de Auro I fermo crat. Exempla nonnuUa dabo. Scilicet in tabulis , quas authenticas legi in Chartophylacio Monafterii Mcdiolanenfis Ambrofiani, miile Man-' cuft auri memorantur .

Ludovjcus ir. Imperator Anfperto Diacono Medielanenfi quifdam res ab ipfo non femel in judicio evi6las confirmac, Anno 857.

IN nomine Domini noflri Jefu Chrifli Dei eterni . Hludovicus . . . . d^ nofiris , prefentibus fcilicet i^ futuris notum fit , quia vir ve»era''ilis Engil- bertus janclae Mediolanenfis Ecclefiae Archiepifcopus fuggeffit celfttudini no- flrae pro quoJam fuo Diacono nomine tAnfpertus , qui quafdam res fuper quem- dam hominem nomine ^rifprandum vi- eerat pro interfeBionis fcelere , quod in germanum fuiim exercuerat • fuper q:ii- bi*s rehus etiam pojl adquifitionoa , no- firi G'.nitovis ferenitate , preceptum adi- pifci promeruit . Verumtamen adquifitio- ne adepta , & Imperiali precepto robo- trata , non valuit quorumdam hominum faiiofa C^ fu'.'dola quiefcere conquefiio , quin in nofiri prefentia prefatum Dia- conem propter quandam cautionem, quafi injufle rctineret , eorura exorta cepit com- feilare cencUmatio : fuper quibus & de-

D

nuo compos & vi.7or exifiens legaliter in fe jure perpetuo res preditlas de''ere refpicere etiam fcriptionis robore per )u~ ditii certi difinitionem pvenotavi . Pe- tiit quoque idem venerahilis ,Archiepi~ fcopus , ut iterum nos nofira corroborA- remits quod effe eorum aucJoritate . Idcir- co ho: nofirtirrt preceptum fieri juffimus ^ per quod confirmamus eidem Diacono il- las res , unde fuperius mentionem ha- buimus , ficuti in preceptis Domni & Genitoris noflri illi confirmata & vobo- rata ejfe dinofcuntur . Precipisntes quo- que julemus , ut nemo deinceps audeat ei de ipfii rebus aliquam injuflam in- ferre calumpniam , fed neque aliquam mi- norationem facere prefumat . Qtiod fi quis ho: hagere temptaveri: , o"" noflrum Pri- vilegium violare temptaverii , novetit fe poena damnandum Mille Mancofos au- ri , w^dtetatem Paiatio r.oft/o , medietatem D 2 ve^

55 A^NT 1 QJJ IT.

vsro preciL7o Diacono ^ fiiifque betedibus . Et ut hoi qucd juljemus , quodque conce- dimus , ab omnibus verius credatur , i^ in Dsi nomine diligentius obfervetur^ xnulo noftyo fubter jufff.nus adnotari . ( Nonadeft llibfcriptio Imperialis. } Werim ''oldus Notarius rogatus ad vi- eem Dru.lemiri .

Data XU. Kalendas Julii , %Anno

MEDII JEVI 55

A Imperii Dotnni Hludovuici piifftmi oiu- gufli VllL Inditlione V.

lA^ura ariola , in Dei no-

mine feliciter . ^men ,

Placitum fubfequitur, luce plane dignum , quod \iz[x'X e vetuftiiTimo Regefto Epilcopii Cremonenfis , ubi poena duum MilHum Mancoforum auri indicitur .

Otto Dux & Mffus Ottonis III. Imperatons in Placito Grerronenfi

coram ipfo Imperatore Privilsgium Imperiale,ab Olderico Ilpircopo

Cremonaa proda£lum cor.rra Cives Cremonenfes, germanum

recognofcit,8cbannum pro ejus tuteia emittit, Annoy>i8.

\^J>n in Dei no:vAne Civltats Cre-

mona , in Do/ko ip/ius Civitatis ,

in Laubia majore ipfius Domus , ubi Domnus Otto gloriofijftmus Imperator freeffet , in judicio refidebat , psr eju- fdem Domni Olderici licentiam , O.to Dux & MifTus Domni ipfius Otto- nis Imperatoris, uniiuique juftitias fa- ciendas ac dsliberandr.s , rsfide^ntbv.s ciun eo Henricus Dux , feu Nothecherius, Vivdraldus, & Petrus Epifcopj , Gri- bertus Mnficus , feu Leo qui IVarinus Capellani ipfius Domni Imperatoris , sAu- techtrius , ^Jel ''ertus , itsm ^Adelbertus , M.^rco , RadaldtiS , Jch^mnes Judices fa- tri Palatii , Rogerius de Bariar.o , O- delricus de Colonie , .Albericus de Mau- vingo , Vafft ipTius Domni Odelrici E- fifcopi, C^ reliqiti plures .• ibique eorum veniens prefentia ipfe Domnus Odel- ricus ipfius fancJe Cremoner-fis Ec- clefie , & Lanfrancus ejus ^Advoca- tus , & ofi-nfsfunt Preceptum unum , fontinsnte in eo ah ordine , ficut hic fubter legitur . In nomine fanfte & individuc Trinitatis. Otto divina fa- vente clementia Romanorum Impe- rator Anguftus. Notum fit omnibus nollris fidelibus , prefcntibus fcilicet ac futuris, fub noftre dominationis

B

D

culmine degentibus , Epifcopis, Mar- chionibus , Comitibus , ceterifque in inferiori ftatu viventibus, Cremo- nenfes Cives nefanda deceptionis frau- de ncs circumveniendo decipientes intra dive memorie Avi, Patrilque mei veneranda , incunvulfe & inte- merate permanfura Precepta de Cre- mone diftriftione infra Civitatem & extra , per quinque miliariorum fpa- tia , caratura videlicet , teloneo , ri- paticoque, ccrtis redibitior ibus , five negotiis , que in eifdem Preceptis le- guntur & continentur , que univerfa nos remeante bcati Petri Apoftolo- rum Principis Corpus , per noftri Precepti paginam manu propria in Sinodo jam antea robcravjmus & conformavimus , ex noftri parte nc- bis nefcientibus , apud nos ?modo

falfum. , & ideo ac deftruen-

dum inlegitime ac fubdole acquifi- vifTe Preceptum ; quod cum noflre certirudinis m?jeftati per vener.^-bilem Odelricum ejuldem Civitatis Ep'fco- pum revelata fraude intimatum fuif- ic , quia dignum nobis 5c rf £^ura vifum eft . ut per ea , que juftifica- tione prefate Cremonenfs Ecclefie data & confirniata fuerat , hoc inju-

fte

57 DISSERTATiO VIG

&.S. taflum & rite abolendum Prcce- A ptum , depofita fronte verecunde ta- cere filentio , ne forte , quod Dcus avertat , juftitia & re£litudo, obvian- te mandato Dei .... pura mcnte , firmoque confilio ftatuentes dccrevi- mus , quatenus cx noftri Praecepti pagina quafi grave jugum predifto cailide acquifito Precepto imponere- turj cujus jufto pondere ad nichi- |B lum omnimode redigatur & annule- | tur, vigtre careat, virtutem non ha- i beat, lilens tacitumque permaneat,! [ atque in nullo omnino valeat, fcd ' quod Avus , & Genitor noftcr jam | difte Curtis Cremonenfis Ecclefic de- i j deiant & confirrnaverant, & nos, ut j I dixirrus, confirmando roboravimus , ' incunvulfa & intemerata omni tem- C pore maneat, hoc fuperaddito Impe- ' rialis noftre fecuritatis Precepto. Eo , nim.irum ordine , ut nullus Epifco- j pus , Dux , Marchio , Comes , Vice- | { comes , Sculdafcius , Gaftaidio , De- ' \ canus, feu quislibet Regie aut Im- j perialis pctentie Procurator nofter , j ] noftrorumque militum miles , five cujuiVumque oidinis &c. Signum D Domni Ottonis fcreniflimi & invi- ftiffimi Impcratoris Augufti. Herim- bertus Cancellarius vice Petri Co- mani Epifcopi & Archicanceilarii recognovi . Data III. Nonas Augu- fti Anno Dominice Incarnacionis DCCCCXCVI. Indiaione IX. Anno vero Tertii Ottonis regnantis XIII.

Imperii autcm ejus ASxiim

Papie feliciter. Amen. Preceptum, ipfutn ojlenjum ab urdlne letlm'} , v^ter- fogati junt ipft Dommts OdelYtctts Epi- fcoptis i^ Lanfrancus ejtts ^dvocatus , ^ey cjuod Precepium ipfum ibi tftende- vat : qiil dixerunt : Vere ideo Prece- ptum iftum hic oftenfimus prefentia , ut ne lcilens appareat , fi uHus ho- nio verslis nos &c. Et quod plus cft,

ESiMAOCTAVA, 58

querimus , ut dicant ifte Domnus Orto gloriofiflfimus Insperator , & Liuzo Judex ejus Advocatus efle con- ftitutus , fi Preceptum ipfum , quein hic oftenfimus, bonum & verum eft, aut ipfe Domnus Otto gloriofifTimus Imperator cum fieri rogavt, & ab ejus anu'o in calce juflit figillare. .y4d hec rejponderunt ipfe Dumnus Otto gloriojijjimus Irrtperator , i^^ Liuxp ejus ^'ivocatus c^ Judex dixerunt !&" pro~ f'JJi funt . Verurn Preceptum ipfum , quem vos oftenfiftis , bonum & ve- rum eft : & ego ipfe Domnus Otto glorioljiiimus Imperator eum fieri ro- ga^i, & meum anulum in calce juf- fit figillare , 8c de hoc , quod per ipfum Preceptum parte ipfius Epi- fcopii concefiii habere , & in eo

omni tcmpore firmum &

ftabilem ita jubeat permancre. Tv.nc

ipfe Domnus Dux Otto per ejtifdem

Domni Ottonis gloriofifjhyii Imperatoris

Itcentia , per fujle , quem in fua tenebat

manu , fuper eumdem Doriinus Odelricits

Epifcopus t^ Lanfranctif ejus %Advoca~

tus , feu fupsr ipfum Prectptum , han-

ntm ipfius Domni Ottonis gloriofijfimi

hnperatoris pro Dei amore , C^ anime

fue mereedis , emifit in Mancofos auri

duo millia, ut mdlum q-.iibmlibet ho-

mo de eo , qttod in ipfum lepstur Pre~

ceptim , aiiqua viclcncia aiit minuatio-

nem fcu contraditionem parte ipfius E-

pijcspii faccre audead fins legali juditio .

Qut vero fecerit , prediSia duo millia

Mancofos auri fe compofiturus agno~

fcat , medietatem parte Camare ipfius

Domni Oitonis glovicfiffmi Imperatoris ,

C^ altera medietate parte ip/ius Dcmni

Odelrici Epifcopi , fuifque fuccefforibtis y

feu pars ipfiiis Epifcopii . Hanc notitiam

pio fecuritate ejufdem Epifcopii fieri

ammonuerunt .

(hiidera i^ ego Dominlcus Notarttts facri Palatii tx juffione prefati Miffi

5^ ANTIJOJJTT,

& Judkmn ammonttioas (cripft m no- mlm Domini Dsi e^ Salvatoris noftri Jefu Chrifli , Tertius Otto gratii Dei Itnperator ^/fuguftus , ^Anne Imtjerio e/us Deo propitio Jl. qiiartodecimo Kalendas Fe^ruarii , IndiSiione XI,

OTTO DVX ET MISSVS SVBSCRIPSI.

%i4utechertus Judex facri Palatii in-

terfui . ^ihlberttts Judex facri Palatit in-

terfui .

MEDIl AEVI 60

A Jobannes Judsx facri Palatii in- terfui . RadaUus Judex facri Palatii in-

terfui . Martius JuJex facri Palatii interfui. • ^delLertui Judex Jacri Palatii in- terfui .

I Alterum Placitum excro, cujus B,antiquum apographum fe mihi le- gendum obtulic in Archivo Capituli Canonicorum Patavii . Ibi dito mii- lia Manctiforum animadvertas .

Guntherus Gancellarius Henrici Imperatoris II. in Placito Mantuano

bannutn promulgat pro tutela Decimarum fpeilantiura

ad Ganonicos Patavinos , Anno x©35.

DTJra in Dei nomine , in Civitate Mantua, in Lohia folariata, que fute Marchionis Bonifacii , in judicio veftdebat Domnus Guntherus Cancel- larius & Miffus Domni Secundi Hen- rici Imperatoris , ad juftitias faciendas ac deliberandas , refidentibus cum eo K^tto , Tolbertus , Bttrgundius , Gravc , ]A/txolus Judices facri Palacii , Liutul- fus , Papo , Ingo , Rc^o , Gunipo , Joan- nes , Tifo , Bonifacius , ^ reliqui p!u- res ' ibique in enrum veniens prrfentia Milo ^rchidiaconus , & Milo Presbi- ter , fett ^demarius item Presbiter , & Johannes , iS' tAda>» Diaconus , Cano- nici SantJe Marie matrts Ecclefte Pa- tavine , una cum Johanne sAdvocato ee- rum , &" ceperunt dicere : Habemus Sc deriremus ad proprietatem Canonice Sapfle Marie nominative fotas Dcci- mas de omnibus rebus de Villa , que dicitur Vico Altikerii , & Villa , que dicifur Viro de Arzere , & dc Villa , que dicitur Roncone, & dc Villa, que dicirur Roncalia , & dc omnia , que ad Decimas de praedi-

£lis Villis pertinct. Et fi quislibct

homo adverfus nos aut adverfus pars

predifte Canonice aliquid dicere vult ,

parati fumus cum eo exinde ad ra-

cionem ftandum & legitime finien-

dum . Et quod plus efl , querimus ,

ut vos propter Deum & anime Dom-

iii Imperatoris ac veftri merccdem,

mittatis bannum fuper nos , & fu-

D per predifta Canonica , ut nullus

quislibet homo de predi£l)s Decimis

deveftire , moleftare vel irquietare

audeaf , fine legali judicio. Et cunt

ipfe Mdo ^rMdiaconus , & Mdo , &"

%Ademarins Ptesbiteri , & Johannes , &"

%Adam Diaconus , vna cum Johanne %/ld-

vocato eorum taliter poftulaffent , tunc

prediSus Domnus Cancellarius i^ Mif-

fus per fufiem , quem Jua tenebat ma-

nu , mifit hannttm fupra ptedtBis Ca-

nonicis , ut nullus quislihet homo de

prediclis Decimis pars predicli Canonici

deveftire , moleflare , vel inquietare au-

deat fme lcgali judicio . Qin vero fe-

cerit , duo mille Mancoics aureos fe

compofiiiiiur/i agnofcat, medtetatem parte

Ka-

6i

DISSERTATJO VlGESIMAQCTAVd. 6i

•- A Ego Gmtherhis Cattcellartas confir-

Kantere Domni Imperatoris , i& medie tatem parti predicli Canonici . Finita eji caitfa , ?5' h.mc notitia pto jecurita- te parti prediHe Canontce fieri ammo- nuerunt .

Quidem i^ ego Petrus Notarius id^ Judcx facri Palatit ex jujfione predicti Cancellarii , O" Judicf*m admonitione fcripft j Rfgni tiero Domni Secundi Henrici Impsratoris Deo propicio Nono , XV. Kaiendas hlovembris , Inditiione IX.

B

mavt .

Ego ,Atto Jtidex & Miffus intcrfui .

Ego Burgandius Judex facri Palacii interfui .

Ego Gravo Judex interfui ,

Ego Wen^olus Judex interfui .

Ex eodem Archivo Capituli Pa- tavini tertium Placitum depromfi , ubi itidem duo mille Mancojos aureos commemorari videas.

Milo Epifcopus Paravinus litem vincic in Placito coram Liutaldo Duce contra quofdaai ufurpatores boncrum Ecciefiae faae, Anno 10S5.

DUm in Dei nomine in Civitate Padua , in judicio ri.fideret Dom- nus Liutaldus Dux , ad fingulorum hominum jujlicias faciendas ac delibe- randat , adeffent cum eo ^rdricus >Ai- vocatus , Johannes &'c. Judices , Uber- to &c. & reliqui plures . Ibique in eorum prefentia veniens Domhus Alilo Patavenfis Ecclefie Epilcopus , una cum Advocato Juo Uberto , retulerunt & ceperunt dicere , ac pofiulare mercedem.' Petimus vobis , Domne Liutaldus Dux , ut propter Deum , & anime veftre mercedem faciatis sobis reftum de Ugolino de Cingularia , qui te- net cafam unam in jam di6la Civi- tate Padua juris jsm difti Epifco- patus , & dedignatur propter nos di- ftringi , aut juftitiam facere. Ec . . . .... nobis de filiis quondam Fu- fcoli , qui tenent Molandinum unum

in Fluvio Retrone ti

Epifcopatus , quem efterna die vin- cerunt fupra quendam Singibaldum . Cum ipje Domnus Milo Epifcopus una cum t/fdvocato fuo Uberto taliter petiif- fent mercedem .' tunc ihi loco per Judi- cum judicio , cjui tbi fuerant , &• per lignum, quod in fua tenehat manu , in- vejlivit jam di£ium Milonem Epifco-

pum (2^ %Advecatum eius Uberto de jam dida cafa & molandtno ad haflenus / (^ infuper mifit hannum fuper predi- clum Epifcopum c^ .Advocatum ejus , & fuper predicia cafa (^ molandino in duo mille Mancofos aureos , ut nullus quislibet homo &c. predi&os duo mille Mancofos aureos fe compefitu- rus agnofcat , medietatem parti publice , medietatem eidem Epifcopo . Finita efl caufa , ii^ hanc notitiam propter fecuri- tatem ejufdem Milonis Epifcopi di^ pre~ diih Epifcopatus fieri ammonuerunt.

Quidem i^ ego Olveradus Domnl Heinrici fereniffimi .Augufii Notarius ex jujpene jam ditli Domni Ducis (^ Jti- dicum ammonicione fcripfl .

Fa&um efl hoc anno Dominice In- carnatienis Millefimo OBuagefimo Qttin- to , Tercio die Marcii , Indidione VIII.

*Jf Hec Crux ftgnum manus Domni Li'italdi Ducis , qui hanc noticiam fieri juffit.

Ego Gotefridus Judex interfui .

Tantam irrogare poenam nainime mos fuit , fi Mancufi nomine Marcham auri defignatam velimus . Ad haec iub Mancufi , feu Mancoji vocabulo genus quoddam SoHdonm aureorum

aut

61

A^NTIOUIT,

aut argenteortm invenio . Anaftafius in Vita Adriani I. memorat sn aitro Soltdos Mancuffos numero ductntos , Et in Vita Leonij IV. ait : Multos ei in arf^ento Mancojos pratbuit , Honi Magirtro Philippei apptUantur Man- sufi : Phllippeum ver6 Papias Gram- maticus, & Gloflac MSt^c SoHduin fuiffc teftantur. In vctuftiffima ^uo- que Papyro Ravennate , Francis in Italia imperantibus , Icnpta, quam pag. 175. Diplomat. produxit cel;-

MEDII AEVl 64.

A berrimus Philologus Marchio Scipio Maff. jus, legimus jcripto preiio Sali- das Mancojos trecentos , Neque diffi- mulabo, me reperifle in Diplomate Henrici I. Augufli, Ma>ii.ufos -viginti acquivalere Solidis quincjuaginta , Sed fortaffe Mancufi illi aurei aequipa- rantur Solidis argenteis. Dipioma hoc nondum cdirum accipiat nunc Le-

B 6I;or, quod sutographum a^fervatur in Chartophylacio Monafterii Vero- nenfis San6li Zenonis .

Henrici II. Regis & Impsratcris I. Diploma, per quod Monafterlo

Veronenii SaD6li Zenonis omnia illius jura & bona

confirmat , Anno 1014.

IN KOinine San&e & individue Tri- nitatis . Heinricus divina faveme chmentia Roraanorum Impfrator t/fugu- Jius , Qiiia Re^alis & Imperialis pote- fias fupra omnia & pre omnibus divino cuhui de',et effe femper inteata , & Ec- clefiarum Dci farcinam liber.ter po^tare ae fublevare , quatfnus id agendo aeter- nae remuneratienis pyemia pevcipere me- reatur / idirco noverit OKniinn fideltum Santlae Dei Ecclefiae , ne/trorumque pre- fentium (cilicet ac futurorutn induflria Ildeprandum Vercnenfem Epifcopum humiliter nofirae ferenitatis exora(\e ch- mentiam , quatenus ob amorer/i Det om- nipottntis , beatique Zenonis Confefforis Cbrijli reverentiam , omnes proprietates i(^ poff [fiones MoKaflerii predi^i hea- tijjimt Zenonis , ubi Corpus e/us Jacruin quiefdt humatum^, i^ uhi nunc Dom- nus Rozo venerafilts Abbss preeffe vi- detur , que ah antecefforihus nojlris Re- gibus fcilicet , (^ Imperatoril-us , Epi- fcopis , Comltihus , /'onifaue hominimis delegatae funt , & conceffae , per noflrae munificentiae Preceptum corroboraremus , modifque omnibus co>:fiymare»7us . C'irus /etas petitienes efiir,ier.:is , r,ujerimdia-

D

que omnipotentis Dei , c^ etufdem be.'?tl Zenonis meritis Cf interceffionibus nos adiuvari fperantes , omn'a Privtlegia ac Ptecepta ipfius Mcnaflerio quae concefftt & confirmata a: funditus dclegata junt prifcis temporibus ab antecefforiws no- flris Regihus vel Impcratoribus , feu om- nes fcriptiones , univerfafque res cum familiis Cj^ fcrvis utriujque fexus , unde ipfum Monafleuura jujle C^ legditef baHenus invefittum permanfit , i^ quic- quid inibi legibtts pertinere dinojcituy , tam per ccmmutationes & precartas , quam pet oblationes & offerftones fono- rum hominum , five aliquas traditiones & quafcimque donationes , quae ciici aut noniinari poffunt , per banc prejentrm r.ofirae munificentiae aufforitater/t perpc- tuo confirmamui , ■modifqxe cmnibus cof- roboramus : idefi in eodem territorio Ve- toncnfi Monafleriolum confirvBum in ho- nore San9i Petti , quod dicttur Mati- riatica: Villapi-la: Cafiellum in Mau- riatica , cum Capella in honore SarfSo- rum Firr/ii & Rufiici : Cafieflum H-r- betum cum cun&is adjacentiis &" prrti- ncntiis Juis : Trebunfiolum: Vicum %4de- fti : CaptUam Sanfii Laursntii , fitam

in

<^5

DlSSERTATiO V.GESlMAQCfAVA.

66

in *ipa Padt , que dklttir Hoftilia .' Camputn Walani : Campum Paliarium : Et Novoletum : ti^ in Gajo Villam , quae dicitur ^fj.o: Corticellam in Pla- tone : Capellam SaiMi Viti fitam tn Portu: In Lavanio Covtem unam : In Monte Tatiri Cortem unam cum Molen- Htnts : Caftellum Romanianum cum fa- ^iciis SanSii Zenonts : & Montem , qui dicitur .Alferta : In Leftnio , ubi dici- tiir Merlario , camfos duos : In Claria- no campo": t)cs : in Puaro campos tres : in Laupha cavupum unum: in Sinevetlo Cortem unam: in Cavalo , in Puiniano Cortem unam : Cafielium SaniJi Vtti cum pertinentiis fuis : Parona : Cnffta- num : Cellam SanRi Petri infra Civi- tatem Veronam cum pertinentiis fuis: in Lacefts Coitem unam cum Capella San~ Sie Chrifiine: in Bardidini Cortem cnm Lapella San5li Zenonis : in Cavi Cel- lant Sancli %A>idreae cum pertinentiis fuis : in uifFi Corticellant unam : in Eellune majfariaas tres : in Valle Trien- tina Cortem unam : in Lachari Cortem unam : d^ res in Valle Caprinate , & in Vallepwo: in V-'nti Capellam San- £Ji Vtti cum pertinentiis fuis : in Cumi- tatu B'ixiano in Puiniaca Corticellam unam : & res in t/ilfiano co»fti't-.ta5 , ey' in Plafiano: q^- Cortem tn Riva- riola cv.m omnilus persinentiis fuis : in Comitatu Vicentino Cortem unam , qtie dicititr Cornetfftn : in Ffcttletum Cortetv ' p.nam : in Ccmitatu Trevi/iano Cellcrn Sancli Thicn.ftiy & Sancli Martini cum amnibus adjacentiis fuis : in Parma Cellam SanSiae Eu^eniae infra Civita- tem cum fuis pertinentHs : in Cvitate Florentia Captllam SanBae Mariae , quae diiitur Ferleuha , cum pertinentiis Juis , f cton omnibus rebtts ad praefa- tum Monajterium pertinentibus : cum Ec:lefiis , CaJi^Hts , Vids , colonibus , man:iptii , fa^itiis . i^ famtlin ut*it*- fqus fexus , terrts , vineis , pratis , pa- Tom.VL

B

A /cuis , /ilvis , aquis , aquarumque de:ur- fiius , molendinis , pifcationi/us , palu- di'jus , cidtis & incultis , rebus mobiU~ bus C^ immobilibus , quantumcumqiie in fupradiSiis locis eorum legitima dtnofci- tur effe poffejfio vel dominatio , tam de comparatu quam & de quolibet attra- ffu , omnia ti^ ex omnibus ad memora- tum locum pertinentihus .

Specialiter tamen concedimus fecundhm Precepta predecefforum ncftterum , ut in Regalibus filvis tam in Gajo qt-a-n in ceteris pafcuis liceniiam habeant greges ovium fuarum , nec non porcorum , ju- mentorumqrte vel ceterorum animalium ad ipfam Eccleftam pertinentium , abjque aliqua datione aut exaSiione pafcua ha- lere . Precipientes denique jubemus , ut nuUus Dux , Marchio , Epi/copus , ^r~ chiepifcopus , Comes , Vicecomes , S.ulda- jcio , Gaftaldto , nullaque nofiri Imperii magna parvaque perfona prediBi Mona- Jierii ^bbatem vel Monachos aut eorum familias , fervos feu liberos de omnilius prefatis rebus inquietare •vil mole/iare atit difvejtire prefumat , nullum fodrura attt cenjum , neque ttlonaticum perfolne- re cogantur . l^ullus infra eorum V Uas aiit Caftella , ingredi , Placitum tenete , aut ecrum liberos five famulos diftrir,- gere vel pignorare , neque holpitaii , fctt aliquam fun&ionem feu exa&ionem exi- gere audeat j fed hcbeant eorttm naves licentiam eundi i^f redeundi per Pa- dum , -vel per ^tafim , feu per cetera flumina abfque ulla pullica exaflione t^ dattone . Sed neque ipfe Epifcopus aliquid ab eis exquirat , feu aliquam moleftiam inferat , nift tant-'m quod an- tiquitus Jiatutum eft , in Jftivitate San- Bi Zenonis aut Mancufos viginti , aut Solidos quinquaginta, cum fuis Cleri- cis accipiat . Lntatque ip/is Monachis ex propr-a Cong;egatione ^hbatem eli- gere, fi ibi talctn potucrint invenirej Jin autem licentiam habtant cv.m confen- E /»

D

•(f7 ANTIOUIT,

fit Epifcopf ^ ttndecumque , fibi honitm pa/iorem eligere . Et fi aliqui hoc Pre- teptitm inrumpere temptaverint , licen- tiam habeant ipfi Monachi pro hac re aut ad nos y aut ad fuciejforet no/iros reclamandi . Hoc vero & nos ob aeter- »am remunerationem concedimus , ut E- pifcopus ejufdem Civitatis nullam un- quam poteftatem habcant aliqtiid inde Mbftraere vel fibi ufurpare , aitt alicui in beneficium dare ^ fed pojftnt quiete

MEDII AhVI 58

A C?" tranquille Dei mifericerdiam jugitet pro nobis exorare . Si qttis vtro hujus noftri Precepti viclator extherit , fciat fe compofititrum centum Libras auri obri- X* » medietatera Kamerae noftrae , (^ medietatem prediSii Monafterii tAbbati vcl Monachis . Qttod ut verius creaatttr & diiigentius ac Jirmius ab omnibus obfervetur , manu propria roborantcs , fi-

B gillo noftro juffimus infigniyt .

Signux» Domni Helnrici

4 [ereniffimt i^ invi&ijfimi Imperatoris ,Aitgufti ,

Hetnrict4S Cancellarius vice Everardi Epijcopl & ^rchicancellarii recognovi .

Data XII. Kalendas Jitnii^ ,A>ino Dominicae Incarnationis MXI^. Indi^ione XII. ,/fnno Domni Heinrici Imperatoris ^Augttfli regnantis XII. Imperii veri ejus I.

t/i3um Veronae , in Dei nomine filiciter . ,Amen.

Appenfa pendet Bulla plumbea cjufmodi .

Quae verb haftenus dixi dc Man~ cufis , in memoriam mihi revocant Caroli Craffi Augufti Diploma Anno DCCCLXXXin. lcriptum, atque ab Ughcllio editum Tom. 4. Ital. Sacr. in Epifcop. Bergomatibus pro Eccle- £a Bergomare, ubi tranfgreffores di- cuntur pcrfoluturi eidem Ecdcfiae

triginta miUia Manceforum ^Aureorura . Tantam indicerc multam, minimc mos veterum fuit; & quifnam illam quaefo folviffet ? Pauci fane , & ne ipfi quidem opulentiffimi : quare vi- tiatum locum opinor. Sed juvat hue transferre , qu?c Hirkefius in DiflTer- tatione Epiftolari Tom, i, Linguar.

Veter.

Sp

DISSERTATIO VsGESIMACCTAVA,

Vccer. Septentnonal. habet: Monetae fercuffae argenteae unum , ut videtur , apud ^tiglo-Saxones genus fuit: ne>ytpe srgenteus tlle Nummut , quem Penning, Pennig , Penntnc , ^ ctitn fimplici W Peatng &c. vocabant . Pennirtg autem , ^ui a no'>is Penningus Latino-barbare nuncupabatur , cujum mimmulum argen- teum , qttet» dicirr.us hodie a threc pen- ce , ide(i tres denarios E/ierlingos , qued trutina probat , pondere C valore aequa- bat , Qttinque Penningi pecuniae argen- teae jummulam , quae ,/4nglo-Saxonice , a enne Scyling, ideft unum Scytlln- gt*m : ii^ triginta Penningi Jummulam fecuniae argenteae , quam a ennc Man- cus , vel aenne Mancs , ide[l unam Mancufam confiituebant { vtl unam Mar- eam.') Mearc enim , five Marc apt^d v4nglo-Saxones idem argenti ponrlus , ac Mancus fignificabat &c. Mancufa pa fiter argentca , quae triginia Penningos tiles continebat , nonag'nta noftros va- iebat Penningos , feu tres excufos patriae TSoflrae nummos argentcos , quos vocatnuj Halferovuns . Mancufa ve^i , vel Marca guri , decies valebat Mancufam argen- tt , fecunaitm valorem , qt<o attrtim ar- gfntum fuperab.it apud Graecos i^ Ro- **anos , Ita Hiikefius. Folles etiam m hi commemrrardi funt, antiquif- ?nus . Pholles ab Graecae originis fuerunt , ac de iis eruditionis Grae- «ae & nummariae ftudiofi multa di- Kere. Praeterire ramen piaculum du- csrem , quid in hanc rem adnntavit Salmafius in Notis ad Lib. Tertul- liani de Pallio pag. 112. Nempe e Rationali Graeco in Rcgia Parifienfi Eibliotheca adfervato cduci , c^uid ^

A

70

firnum pecuniae | aliis appcUanrur ,

B

Graecorum Numaiorum fpecies quac- dam proportionis inter fe habercnt. Uummiis , inquit , .Attreus tum due- decim Milliaren/ibus argenteis valebxt . MiiHareafe (hujufniodi Solidorum eft mcntio in Chronico Vulturnenfi Parr. II. Tom. I. Rer. Itaiicar. ) viginti quattior aereis Follibus . In hejfem num~ tni aurei , Dicerati nomine , pojtulabant exa&tres Foiies jexdedm pro Hexaphol- lo: Jex Folles bes aisrei cum Dicerata <&• Hefaphollo, Milliarenfia oclo colli- git , &■ FoHes duo ii;' viginti . Suidas Follem rcn aliud quam Obolum fuif- ie fcribit. Aerei plerii^ue Folles fue- rc • fed & Argenteos non defuiITc fortsiTis cfiendi pcffit. Aureos tan- tiim agnofcit Gutherius Lib. 3. Cap. 17. de Offic. Dom. AuguR. qua in re deceptum iiium puto. Marcellinus- Comes in Chrcnico ad Annum Chri- fti CCCCXCVIII. de Anaitafio Im- peratore haec h?bet: Nummis , qitos Romani Terentianos ( Sirmondus reftc fulpicatur legendum Teruntio\ aut Te- runtianos ) vocant , Graeci Foilares ( alii Codices habent Folles ) .Anafiafiui D Princeps fuo nomine figuratis , placi'>i- lem Plebi commntationem diflraxit . Ef hujus quidem Graecae pecuniae, hoc eft Follitim , five Follarium , antiquif- fimus cft ufus ac nomen : nam & cjus mentio cft in Codice Theodo- fiano , 5c apud Lampridium , 5c pe- nes Sanftum Auguftinum Lib. 2Z. Cap. 8. dc Civitate Dei , atque ali- bi , uti &: apud Evodium Epifcopum Uzalenfem Lib. prim. Cap. 14. de Miraculis Sanfti Stephani . Idque etiam ccnfirmabit vetuOa Infcriptio apud Gruterum pag. Sio, 10.

uU

7'

AN2 J^UjT. MEDII AEVJ

%Ad Bucinum Lucantae Opptdum ,

72

IN QVEM INDVXI SARCOPHAGVM

IN QVEM DVM RECEPTVM FVERIT CORPVS MEVM

NVLLI VNdVAM LICEAT ACCEDERE NEQVE VEXARE OSSA MEA

NON FILIVS NEQVE NEPOTES NEQVE DE AFFINITATE VLLVS

SI QVIS AVTEM INFRINGERE VEL APERIRE AVSVS FVERlT

IS TVM INFERET FOENiE NOMINE REIPVBLIC jEFOLLES MILLE

SANE N.tVlA PRISCA

SI PERMANSERIT VSQ.VE IN DIEM FINITIONIS SVjE

RECIPIETVR IBI JVXTA MARITVM SVVM.

Altcram accipe e fchedis meis .

%i4qutlat in Ctvhate ,Aprunttna pyo fortbus SanJae Mariae de Ro}o bafis , Jupet qtia ex pedum vejiigits Jlatua olim collocata fuijfe dignojcitur .

DEDICATA m. KAL. IVL

VRSO ET POLEMIO CONS

OB CVJVS DEDICATIONEM

DEDIT PLEBI VRBANE

AD AEPVLVM CONVIVII

PANEM ET VINVM TAVROS IL VERBECES XV.

PRJETEREA ET ARCS: EORVM FOLLES M

EX QVORVM VSVRIS PER SINGVLOS ANNOS CONVIVIVM DEDICATIONIS SIBE EXSIBEANT.

Pofi^a eft Infcriptio Anno Chrifti CCCXXXVIIL Nequc praeteribo , quae de his aliifque Graecis Num- mis fcribit Scholiaftes Bafilicorum Eclos. Z^. Nolfe , inquit, oportet Le- r.ttium unttyn Follibus valeve duodecim , Jive Miliarift» dimidio. Valent itaque Ceratia duodecim Nomifmate medio.' natn integrum Nemijma continet Miliarifta

\

duodecim , feu Ceratia XXIV. Qui plu- ra cupit de Fcllibus , & Milliarenfibus adeat Dionyfii Petavii magni viri Diatribam in San£l! Epiphanii Opu- fculum de Menfur. & Ponderibus.

Michetatos , feu Mtchalatos , aut Mi- chaelitas , Michaelis Graeci Augufti nomine fignatosj 5c Ron^anatos a Ro- mano Graecorum Imperatore ita ap-

ptl-

7 3 DISSERTAIIO VIGLSiMaOCVAFA. 74

pellatos , novimus . Occurrunt quo- A rium . Hanc ctiam tcnebris ereptim que Elmerati in Charta , quam adler- Leitor accipiat .

vat Sublacenfis Monaflerii Tabula-

Leonis Sublacenfis Abbatis Charta, per quara agros emit a Marco Archipresbytero &c. Anno p^6.

ANrto Domino propitio Pontificatus Dcmni Leonis ftimmi Pontificis & univerfalis Vl. Papae in facratijfima Sede bratt Petri ^pofloH Primo , Indi dione IX. Menje Junio die II. Quo- niam certum tjt , not videlicet Marco religiofo KA>chipresbitero , jett Petronia honefla feniina , *iec non (^ ^ndrea Monetatio , Dominicus &" Stephania hone- /la femina fvgalibus , ac die cejftffemus & ceffimtis atqtte tradidimus , nec non C^ venumdavtmus , nullo nobis cogente neque contradicente vel fuadente aut vim faciente , fed pvopria jpontaneaque noflra voluntate , vohis Domno Lcone htt- milis Presbiteto , & coangelico Abbati venerabtli Mon&fterio Sancli Benedi- £li , quod fitum ejt in Sublaco , feu Johannis atque Grejcentittm venerabilibtts Diaconis &" Monachis ex eoderi% Mona- fierio , cuncl amque Congregationem fer- •vorum Dei , fttccefforibus veflris , vel cui eas vobis largire & concedere pla- cueritis.' ide/l terra fementaricia in in- tegrum capacitatis modiorum plus minus XXV. cum pavietinis dejertis , C^ cur/t omnihus ad eas generaliter ^ in inte- grum pertinentibus : poftta foris juxta Porta Majore in fundum , qui voca- tur .... furis venerabilis Scole Can- torum , que appellatur Orfanotrophyo ; & inter affines a tribus lateribus Vit publice circumdant , & a quarto latere lArco marmereo majore ante fuprafr.ripta Porta , unde i^ Charta • tertio genere nomine noftro fa&a effe videtur . Cum hanc c^ffio venditionis charta vobis con- tradidimus sharta fecuritat/s ad nomen

B

D

de me fupra fcripto ^Andrea fa&a , quas

facere vifa fuit oinna germana mea ,

& ceffto venditionis charta ad nomett

Johanni fuprafcripto qtiondam Moneta-

rio genitore meo fa^a . Cum aliai mo-

niminas novas ac vetuflas apud me meo-

fque heredes &" fucceffores rogarunt ad

cenlervandum il^r Jalvas faciendum pro

alia terra , que meas effe continere vi~

detur , & pro hoc eas vobis minime

tribuere potuimus ; fed quandoque vobis

vefirijque fuccefforibus neceffe fuerit pro

veftra defenfione , oflendere isT' demon-

Jirare fpondeo gratis C^ abfque omni pe-

cunia in omni tempore . Et fi ex predi-

cia terra qualifvis cbarta a nos nofiro-

fque heredes & jucceffores contra vot

veflrifque fuccefforibus litigandum ( quod

ahfit ) ofienfa fuerint j tunc vacuam &

inanem & abfqtte omni robore firmitatis

decernimus permanere . P/o qua etiara

fuprafcripta terra fementaricia in inte-

grum ad modierum plus minus XXV,

cum parietinis defertis y & cum omnibus

ad eas pertinentibus , ttt fuperitts legi-

tur , accepimus nos fuprafcripti vendito-

res a vobis fuprafcripti emptores in pre-

fentia fubfcriptorum tefiium , videlicet

in argento bono optimo Efmeratos

Libram juftoque penfantem , novoque

placabtles . In omnem veram deciftcnem ,

i^ ab odierna die licentiam haheatis

in fuprafcripta terra , ut fuperius legi-

tur , de prefenti introSundi , utendi ,

fruendi , poffidendi , vendendi , donandi y

commutandi; etiam chartam venovandi y

iSf quicquit exinde facere five pera^ere

volueritis , in vejlram , veflrifque here-

dibns

75. ANTI OU IT.

dibui & fuccefforihus fit poteftate . Et numqttam a ms , nequa ab heredihus c^ fucceffofibits nojiyis , aut a nobis funt- ntfffa magna parvaque perfona contra vobis vcj}yifque fttccefforihus aliquam ali- quando abeatis quejlionem , ortus aut ca- lumniam , fsd iit oynni tempore ah omni bomute , «'« omni loco , ubi ci^ ubi vos rtefirjfqtie ff.ccef^orihus neceffi fuerit , fla- re nos iina cum heredihtts C^ fucceffori- bus noflris , & defendere promittimus vobis veflrifque fuccefforibus . ht qiia & juramento dicimus per Deum omyiiootr.-t- tem , fan Teque Sedis ^pofiolice , feu falutem beatiffimi , i^-" ^poflolici Domni Leoni fartilifftmi Sexti Pape , hec om- nia , qus hujus ceffio venditionis charta feriem textus eloquitur , iv.violabiltter oonfevvare atque adimplere promittimus . Si vero ( quod abftt ] & quoquo tem- pore nos vel heredthus &* f.iccefforihus noftris vohis veflrifque fuccelforibus , aut eontra hanc cejjio venditionis charta , quam fponte fieri rogavimtts , agere aut caufave prefumplerimus , pro quovis mo- dt tngenio , quod fcnjum humanum in- telligere vel capere potefi , dr minime defendere potuerimus aut Kolnerimus , vel amplius pretium vobis vefirijque heredi- hus fuccefforibus qttefievimus , tunc non folum perjurii reatum incurramus , verum etiam daturi nos promittimus una cum beredibus i^ fuccefforibus vobis vcliri- fque fuccefforibus ante cmne litis initittm pene nomine fuprafcriptum argentum in duplum , Q^ pofl penam abfolutionis ma- nente hanc ceffionis venditionis charta feriem in fua nichilominus tnaneat fir- mitate . Qitatn fcribere rogavimus LfO- nem Scriniarium & Tabellionem JJrhis Romae , in qua & »•; fuprafcripti jub- fus manu propria jubfcripfimus , i^ fi- gna fanSle Crucis fecimus , & tefies qui fubfcri->erent , tojravimus , i^ vohis fu- prafcripti contradidimus in Menje & tn- di3i$ne fuprajcriptie I^,

ME D II AEVI

75

G

D

&

^ Marco ^rchipresf/iter buic cejjio

venditionis charta in venerabili Leone

tAbbate a me faiia manu propria Jub-

Jcripft , e^ tejies qui Jubjcriberent , r»-

gavi .

♦$t Signum manu Juprafcriptg Petrt- nia venditrice ftgnum Crucis feci .

xAndrea in Dei nomine Conjul io hanc ceffio venditionis charta te/iis Ji~ gnum tjt feci , dt tejies , qui Juhjcril?e~ rent , rogavi .

Signum manu Stephania ftgnum i^ feci , C5^ tejies , qui Jubjcriberent , ro~ gavi .

Nycolaus in Dei nomine Ccnful ^ Dux , tejiis rogatus figitum «Jf feci .

B iduaro in Dei nomine Conful 65* Dux , tejiis YOgatiis fignum >{^ feci ,

Petrus in Dei nomine Conjttl Dux , tefiis rogatus fignum >^ feci .

Leo in Dei nomlne Conjul & Dux , tefiis rogatus ftgnum «{f feci .

Romanus in Dei nomine Conful & Dux , tejiis rogatus Jignum «Jt feci .

Ego Leo Scriniarius & Tahellio Uf- bis Romae c»mplevi i^ abfolvi .

Vide quot Confules & Duces hi- fcc tabulis iubfcripferint . Verum in notas Chronologicas hujus Charrae irrepfiffe mendum videatur , quum Leo Sextus appelletur, qui in H:fto- ria EcclefiaRica Septimus infcribitur . Nil tamcn immutare volui : forcaflis enim Lfo VI. Papa Anno DCCCC- XXVIII. eleftus , uti verus Pontifes: poft ejus mortem non eft agnitus . Ceterum <juod eft ad Efmeratos in Charta hac memoratos, nuHum puta peculiaris pecuniae genus hoc nomi- ne defignari , fed tantummodo Soji- dos Efmeratos fuiffe nuncupatos , qui ex argento mero , five bene purgato conftabanr. In Capitulari Caroli Cal- vi apud Baluzium Tom. a. p.ig. 178. lcgitur: Qttorum argentum ad puygaH~ (Itfin gccrpcrint , ipftm argentum Exm^

77

DISSERTAT.O VIGESIMAOCFaVA,

73

rent . Ubi Exmerare pro bene ptirgare. Singularis contra nummorum ipecies Peiperi fuere (Graeca pecunia ) quo- rum frequens eft mentio in Chroni- co Veneto Danduli, atque in Onen- talium Populorum monumentis . Ala- rino Sanuto juniore tcfte in Hiftor. Vener. Tomo XXII. Rer. Italicar. duo Perperi aequabant unum Ducatum aitreum Venetum . Hi etiam appella- ti Hyperperi five Hyperpera . De his poft Du-Cangium egit Clarifs. Vir Sebaftianus Paulius in AdditanBentis ad Beverini Syntagma de Ponderi- bus . Graecorum quoque Nummi ar- gentei vocati fuers ^^Jpfi, aut ^hi , dc quorum nomine & aeftimatione confule nuper laudatum Du-Cangium in Diflertat. de Nummis Graecorum . Attamen Sanutus junior indicare vi- dctur, t/f[pros non alios fuiffe a Per- feris; dum fcribit , unum Ducatum aureum Vene?um ( nunc Zeabino ) duobus %Ajpris pretio fuo rslpondiffe. Melachinos , feu Malacbinos valcntes o£lo GroiTos fupra commemoratos a Cabrofpino in fua fcheda vidimus . Hos Cencius Camerarius in Ceremo- niali Romano Meloqninos appellatj eofque Monetae Italicae fpeciem fuif- fe opinatur Du-Cangius. Arabicae five Saracenicae originis vocem hanc extitifle cenfeo , a Mslech , ideft Rex , deduftam, qu6d eflent Nummi ab

B

C

D

illius gentis Rege percufli. Tarenl ver6 cudebantur in Apulia & Sici- iia . Sed & Tareni t/ffricani a Leonc Oftienfi memorantur . Imptrialium De- nariorum , five Solidorum mentio in Italia occurrere incipit Seculo XII. ( forfaflis etiam vetuftior eft ) fivc illi Nummi forent in Imperiali Ti- cinenfi Moneta percufli , five a Fri- derico 1. Augufto , Caefarei nominis in Italia propagatore, adinventi . In Charta Gerardi Archiepifcopi Ra- vennatis Anno MCLXXVI. fcripti , quidam Emphyteuta pollicetur , fe cjuotannis perloluturum Imperialem k- ntiin . Fridcricus II. a Richardo de San£io Germano ad Annum MCC- XXXVI. novos Imperiales cudifTe di- citur . Imperialtum ver6 Libra quanti foret , innuit Matthaeus Paris ad Annum MCCXLIX. commemorans o^odecim millia Librarum de Monetct Imperialium , quae tantum fere valet , quantum E/ierlingorum . Et celebres quidem tunc in Italia quoquc fuere denarii Sterlingi , ex quibus vario modo pro temporum diverfitate apud Gallos & Britannos Libra conficie- batur . De iis confulendus laudatus DuCangius in Glofiario Latino . Mihi fatis eft in hanc rem produce- re Chartam unam , ex MSto Cencii Camerarii Codice defcriptam , in qua Sterlingorum eft peculiaris mentio .

Confeffio fafta a Jobanne de Columna Sanciae Romanae Ecclefiae

Gardinali de pecunia fibi perfoluta nocnine Gregorii IX,

Papae , Anno 1232.

IN nomine Doinini . t/fnno Dominicae Incarnationis Millefimo Ducente/imo Trige/imo SecunJo , Pont-ficatus Demini Gregorii Patiae IX. ^nno Scxto , Indi- (lione V. Menfe ^prili die II. Nos Jo- bannes de Columna , divina mijeratione

tituh Sanclae .... Presbyter Cardi- nalls , conjitemur & recognofcimus hac prefenti die receplffe a te Caponigre Provenx^ano Mercatore Senen/t , foclo Bo- honis Jobannis Bobonis Camforis Domin* 1 Papae , Jolvente vice <^ nomine Domns

Gre-

-79 ANTTJ2VIT.

Gye^<;it Papae IX. , fepiuaginta Mar- cas bonorum novorum & Lcgalium Sterlingorum , fcilicet XlII. Solidis, & IV. Scerlingis pro Marca qualibet comnuratis. Item & viginci Uncias boni & legalis auri Tarenorum Re- gni Siciliae ad pondus Romanum . Item & ducentas & viginti Libras bonorum Provenienfium Senatus. Item & ofto uncias & unam quarcam bo- ni auri pulveris ad pondus Roma- num . De qulhus omnibtts •vocamus nos bene qtiietos & pacatos integre , exce- ptlont non numeratae vel nen folutae pecuniae , aut non ponderatt auri renim- tiantlo . Q^iae omnia pro nobis C^ fuc- cefforibus noftris promittimus tibi dilo CtJporiigro vecipienti pro Domino Papa praefcripto firmiter obfervare , i^ contra nttllo modo venire .

^Acium praelentihus his teflibus ad hoz fpecialiter rogatis , fcilicet Ma^iflro Dicibili Camfrario , Johanne Barario Ju- mf-ntario ah auo .... OJdone tAdul- terino , Radulfo de Zagarola , Daynefe O 'onello , Gracia de Sena tsfiibits .

Ego Johannes Fortihrachius , Dei gra- ti& facri Romani Imperii Scriniarius , quia his omnibus interfui , fcripfi ro- gatus .

Sed quando hcic Librae Proviftno- rum , five Proviftenfium Senatus com- memorantur, earumque faepe occur- ret mentio in aliis Contraclibus , quos in hoc eodem Opere evulgavi , aliquid he'c mihi de iis differendum e(l. Blancus in TrsEtatu Hiftorico de Monetis Francicis , mulros vario- fque Nummos indicat fufe Carolo CalvQ percuffos , atque inter cetera fubdit : CASTIS PRVVINIS. idefl Provins en Brie . E/us ager in Capitu- laribtts Caroli Calvi appellatttr P.t^Ki Provinifus & Provinen/is . .Aptid xAu- P.ores . atque in Cbartis fub tertia Re- gtm Francorum Stirpe , faepe fii tnentio

MEDII AFVI

80

B

Seliiiorum ac Librarum Provintnfiuryt, Ego de iis fufius loijuar tn TraCJatti de Monetis Praelatorum ac Baronum' quem Librum an is unquam confe- cerit , cdidentque , incoiTjpertum eft mihi . Du Changius monetam Ducum Campaniae ita appcllatam cenfet. E- quidem faepe vidi in Contraftibus Romac fcriptis Seculo Xll. & fae- pius Seculo XIII. . in publico ufu ibidem fuilTe Libras Provifinorum Se- natus , hoc eft Libras ex denariis fivc Solidis Romae percuflis , quarum , ut puto , aelHmationem Senatus Rcma- nus decreto fuo firmarat . PetrusMan- lius, qui Anno Chrirti MCLVII. floruit, in Hiftor. Bafilif. Vaticanae, Tom.y. Aftor. Sanflorum Menfis ]u- nii a V. Cl. Patre CGnrado J.mnin- go Soc. Jefu editS, pag. 38. lcribit, datos Canonicis tres Solidos P>ovi- nienjes pro clareto . Apud Turrigium Part. 2 Cap. 3. de Ciyi^t. Va^^ican. in pergamena kgitur: XI^I. K^tmdas tAugufli ohiit felicis recordationis Inno- centius Papa III. relinquens Bafllicae noflrae inter alia Jex Libras Prcvi/ino- rum pro anniverfario fuo . Mirum cer- te Leftori videatur , Rcnrianos ab humili Oppido Provinerfi appellatio- nem Monetae aut Librae fuae fuifle mutuatos . Et quamvis Oppidum il- lud non longe a Parifiis diftet , ac fortaflis olim ab aliquo Francorum Hegum ibi verfante ediftum qucd- piam emanare potuerit ad conftiruen- E dum Librae currentis pretiumj aut ibi officira monefaria denariis ro- men conferre potuerit , quod poftca jn Ital)?m qucque permeaiit • atta- men Le-Bbnci conjtfluram, a Du- Cangio pcflea probatam , rc ipfe quidcm Janningus amplexus eft, num- molque Romanos appcliatos ponus putat a Provifcni.-uSf feu reditibus Eccltfiatum . Nihilo tamen letius

Pro-

D

8r

DlSSERrATIO VlGESlMAOCrAVAl

8

Provinenfe Oppidum in Gallia cele- bre fuifTe ob ampliffimas nundinas reperioj & apud Rolandinum Bono- nienfem in Summa Arr. Notar. fcri- pta Saeculo Chrifti XIII. memoran- tur decer/t brachia Panm de Prf.yn : quae omnia famam loci illius apud Italos propagare potuerunt. Interea

erit heic locus Chartis tribus, quas e fupralaudati Cencii Codice MSto defumtas evulgare congruum puto: ncn pnrum cnim praefidii hae confe- rcnt ad dignofcendum , quanti olim penderctur Libra P.ovifinorum , fivc Frcvenienfium , vel Provenientium .

Ghartula refutationis faflae a Guidone Sanf^ae Mariae Trans Tiberim

Presbytero Cardinali, & Jchanne GaidoDis de Papa, & Petro Ro-

mano, & Hearico fratribus & filiis quondam Cencii de Pa-

pa, fuper Civitate Canellana: Atiiio ii^^.

IN ntmine Domint . x/fn»e Domimcae Incarnationis Millefimo C.tntefimo hlonagefimo Quinto , sAnno IV. Pontifi- Ctxtus Domni Coeleftini III. Papae , In- eii&ione XIII. Menfe Februario , tiie VII. Nos quidem Johannes Guidonis de Papa pro medietate fubjcriptae rei , & nos Guido Dii grati4 titulo San&ae Mariae trans Ti''erim Presbyter Cardi- rtalis , nec no» <^ Petrus , Romanus , & Henricus germani fratres & fitii quondam Domini Cencii de Papa . Sed ego Petrtts pro me & nepotibus rneis , fcilicet Bonaventura &" Romano filiis elirii Bonaventurae fratris mei , quorum tutOY jum , eis a manibus Dontni Sai/- fonis Primicherii Judicis datus , ficut per inftramentum Inventarii manu Romani de Rubia Scriniarii fcriptum apparat . Et tgo Petrus Bonaventurae nepos prae- dicIoTum fratrum una cum praedi&o Do- mino Petro patruo meo i^ curatore in hoc mihi a nianihus Dominorum Judi- oum , Jcilicet Saijfonis Primichtrii , C^ Johannis Saiffonis ^rcarii dato , in eo- rumdem Judicum praefentia , C^ per eorum auHoritatem atque decretum , quan- tum ad di ^os Minores pertinet , pro al- lera medietate , pro portione tamen uni- tuique noftrum & ipforum Minorum nmpetente • in praefentia Domini Pctri Tem. VI.

B

D

de Judice Caufidici , & fubfcriptoruAZ teflium ; Omnes fimiliter , ut di&im ejt , partter propria noftra voluntate re- nunt'<anius , & generaliter refutamus V9- bis Domino Cinthio Dei graiia Ecclefiae Sanclae Luciae in Silice Diacono Car- dinali, C?' Domni Papae Camerario , mandato quoque i^ Procuratcri praefati Domni Papae Coeleftini ad hoc fpeciali- ter conftituto , ad optis d^ utilitateni ipfius Domni Papae , &• fuccejforum e/us , ac totius Eccleftae Romanae per- petuo : ideft cmnem litem & petitio- nem , quam ipfi Domno Papae (Sr Ec- clefiae Romanae fecimus , peiivimus , pe~ tere vel facere potuimus , videlicet ds univerjt portione quondam Petri Ptae- feHi, illarum fcilicet mille Marcarum argenti , qitas ei & fuis confortibus cliiit Domnus Papa xAdrianus IV. dehuit . Pro quibus ei Civitatem Caftellanam & univerfum Comitatum ejus , ac Montem ^ltum obligavit , & jure pignoris tra- didit , ficut per Privilegium ipfius Dom- ni Papae ^driani apparet y (^ ad praefens vobis pro dido Domno Pap/t reddimus , & publice reinvefltentes , cor- poralem traditionem transferimus , i^ ex eis jam traditam confi/mamus , omnes ves &" poffeffiones , videlicet domos , ca- falinos , terras & vineas , hertos , ca- F napi-

-83 A^NTl QJJIT.

•naplitas , atque oliveta , Motettdinum , & Viam Molarum , cum arboribus fru- eiifevis , &" infruBiferis , c^ omnibits /uis pertimntiis . Qiiae res ci^ pojfefjio- nes nobis pertinent , "vel periinere vi- ^entur , & eas ufqtte modo jure obli- gatianis tenemus & tenuimus , Ci^' in torporibus vsl in a&ionibus habf.imus in diSia Civitate Cafiellana intus C^ de foris & toto Comitatn ; qitae ut di&um efi , Kobis pertinent pro duabus partiius centum Linatum Denariorum Papien- Jtum , quas olim Domina Purpura ^ini- ta r.oflra praelibato Petro Praefeilo viro fuo nomme dotis dedit , ficut per dota- lia In/irumenta apparet , quae ad majo- fer/1 Eccle/iae Ror>ianae cautslam vohis damus . Q_.odcumque itaque }us vlj^' quam- ctimque aciionsm perfonalem c^ in rem , five hypotbecariam tam etiatn ad agen- dvtm , quam excipiendum , quod , quam. "ve in omnibus praedi-lis ribtts Civt tatis Cafiellanae intus & de foris , & totius Comitatus ejus , c^ in orr.ri i pa- trinionio Ecclefiae Romar.ae , & fp!cia- liter in oninibiis binis tn corporihus vel ia a.vfiottibus confiitutis , quae fuerunt elim praediTi Petri Praefefii , habe- lYiui ; ^ fpecialiter adveruts modftniim Petrum PraefeBum , & ejus fratres , 4itque adeo advenus aliam quamitumque petfonnm habere qtioqi<o modo pcfjenius , refpe&t* vel jure du.irum partium prae- fix,te dotis centum Libyarum Denario- rum Papienfium cr frutiuiim , ufurarnm •vel acceffionum earum poenae , vobis cro di^o Domno Papa ^' ejus fucccfforihus , ut diBum e/i , procuratorio notnine cedi- mtis idf mandamus , CJ^' qu.ir.thn ad ipfum Dotnnum pertinet refutamtis , & Vt utili poffitis & dire-1a aJione in- tendere , vos in re praediBi Domni Pa- fae <^' Ecclefiae Romanae procuratores facimus .

Hanc autem refutationem , re/iittttto- nem, concefftonem ^ O" mandatim vobis ,

MEDII AEVl 84

A Kf diBtm efi , facimus pro oBoginta duabus Marcis argenti e^ ditnidia , quas nobis , lit dicium e/i , pro omni jiire no- flro daarutn partium praediJfae dotis centum Librarum Denariorum Papien- fium pro diclo Domno Papa , & teta Rornana Ecclefta , cj" ex ejus pecunia, ut dtclutn efi , procuratorio nomine da~ tis atque perfolvitis pro ducentis lcx

B Libris Provenienfium Senatus , & qujnque Solidis , eo quod Denarius Papicnfis lecundiim ftatutam formam a Judicibus , & Mercaloribus Urbis , duodccim Denarii pro viginti Pro- venienfibus veteribus nunc compu- tantur : & habita portione Prove- nierlium veterum ad Provenienfcs Senatus , qui nunc duodecim Provc- nienfes veteres pro fex Piovenienfi- bus & diraidio Senatus cambiantur . Unde ulqae ad praed;£lam fummam argenti excenduntur d.^rae duae par- tes praelibatae doris. Qitai autim ar- genti Marcas nobis Jvhannt Gt^idoni pro tncdietate , & nobis praedidis fratrious una cum diBis M:r,o>ibt:s pro altera medictate , videlicet mihi Petro pro me

D cir di^^is impuberihus ^ quorum tutor ftm , & iiiihi Pctro Bonaventtfrae cum diBo patriio c?" curatore meo , c^ prt portione mihi cQ;npctenti , decreto praedi- &otum Judiiiim , quantum ad portionem mei Petri & praedi&orum impuberum pertinet , datis & folvitis . De quihiis omnilnis , & de omni noftro jure , quan- tum ad diSam dotem pertinet , bene nos quietos vocatnus , & non folut.te pecu- niae , feu non redditae dotis exceptio- nem in omnibus c^ pey oMnia rc/iita- mus . Ideoque amodo diclus Don.nus Pa- pa id^ tcta Romana Eccltpa ex hac caufa quiete fetnper i^ pac'fi:e maneat . In/uper promittrinus vobis hoi no/trum jus , vcl partcm nemini alii ccncejjijfe ^ obligaffe , nec aliter alienaffe . Et fi a- liquando , quod abftt , ex hac caula per

8S

DfSSERTATlO VIGESIMAOCTAVA:

ts

Petnttn nunc Praefs,'7um , vel per ejus fvatres , feu per aliarrt quamlibet perfo- nam , (eu etiam per alienationem , vel «oncefjiarnm a nobis faciam , dicius Dom- nus Papa & fucceffores e/us , v;l Ec- elefta Roiana ^anznum aliquod de jure patientur , quanttim ad didam fumrnam argenti pertinet , quanti erit damnum , tantum aufloritate propria ftne juris of- fenfa d^ alicujus Curiae proclaraatione , & noflra centradiEiione , in noflris ho- »is eis placentibus juie pignoris vendi- tent : & fi contradicere voluerimus , a lure , quod in eifdem bonis babebimus , eadamus , &" ipfum damntim duflum emendare modis omnibus leneamur. Prae- terea ego Petrus Cencius de Papa , fciens fne legibus adjuvari , eo quod pro Mi- nore intercedo , illud juris vel legum guxilium , quod pro me in bac caufa in- troduflum efl , omnino refutans , vobts pro diSo Domno Papa & fuis fucceffo- ribus promhto , Jl aliquo in tempore di- 8us Domnus Papa ^ fucceffores e/us , vsl Ecclefta Romana per praedtfltim Petrum nepotem meum , cujus Curator fuM , occaftone minoris aetatis , vel ali- ter quoqito mcdo damnum aliquod pa- ttentur , quanti erit damnum , tantum in meis bonis eis placentibus jure pi- gnoris vendicent . Novijftme autem nts cmnes praediSii pro nobis , & nofiris

A heredibus & fuccejforibus , ^ eco fpc- cialiter Peirus pro me & diflis impu- beribus , quoiu>n Tutor fum , tutelari of~ fiiio vnbis pro ditio Domrso Papa c^ fuis fuccefforibus , ac tota Romcna Ec- clsfta , quae diSla funt , omnia obferva- re , defendere , & adimpkre promitttmus fub poena totius fuprafcriptae fummae argenti duplae ; & jo'ut^ poeni haes- B ; Chartula firma permaneat : quam fcrl- I bere rogavimus Jobannem Leonis Scri~ niavium m Menje & Indiclione fupra- fcripta Xll.

Petrus de Cencio , Viferius Domni

Papas , tefits . Petrus Malagromus , Viferius Domni

Papae , tefiis . Johannes Gregorii a Colifeo , teflis . Curtf/ius , teftis . Pafchalis , Cambitor, tefiis . %And(sas , Cufles Cainsrae , teftis . Leonardus , Janitor Camerae , teftis. Birtholomaetts Infulae , teftis , Bartholomaeus Peponis , teflis . Ego Jooannes Ltonis , Sanflae Ro- manae Eccleftae Scritiiarius , ba- bens poteftatem dandi tutores e^ D curatores , emancipandi etiam ,

decretum interponendi , ^ ali- enenta decernendi , complevi , & abfol-ui .

Altcra Charta refutstlonis fa6>2e a filils Cencii Romani de Papa d© faRo Civitatis Caftellanae; Anno ii^»^.

IN nomine Dcmini : x/fnno Dominicae Incarnettionis Milhfimo Ccntefimo Nonagefmo Quinto , C^* %Ann9 IV. Pon- tifi:atus Domni Coeleftini III. Papae , Indiilione XIII. menfe Fcbruario , die XXV. Nos quidem Tederada uxov %/fn- dreae Stephani Rainerii de Stephano , & Romana uxor Centilis Fortivoliae , gerriutnae farsres , filiae qtiondatn Ccncii

E Roinani de Papa , una cur,t Sttphena

Johannii Crafft Curato:e noflro , in hoz

nobis a raanibus Dcmini Jobannis Saif-

fonis ^,carii , & Hinrici Dativi Judi-

j cis dato: i^ tios Stepbanus Jobannis

i Crafp Tutor Gattae & Bonae filiarum

\ olim diBi Cencii , eis & fic patrimoni&

a diflo Eenrico Dativo Judice datus

1 1 pro ipfis itapuieriius , in praefentia co-

«7 ANTl OJJ IT.

tumdem Judicum , & per eorum auclo- ritatem atqite decretum , in prae/entia Domni Olaviani Dei gratid Ojlienfts C^ VeUstrenft» Epifcopi , atque Domni Cen- eii titulo San 7/ Laiirentii in Lucina Preshyteri Cardinalis , & Domni Fi- Jancii tituh Sanfli Marcetli Presbyteri Cardinalis , atque Domni Gregorii Dei gratia Eccleftae Sanflas Mariae de Por- ticu Diaconi Cardinalis , ^^ Petri de Judice Catifidici , & fubfcriptorum te- fiium: propria noflra voluntate rentitt- tiamus , e^ generaliter refittamus vobis Domno Cencio grati* Dei Ecclefiae San- ^tzf^ Lticiae in Stlice Diacono Cardina- li , &" Domni Papae Camerario , ma»- dato quoque & Procuratori praefati Damni Papae Coelejjffni ad hoc fpeciali- ter conjlituto . ad opns C^ utilitatem ipjius Domni Papae & juccefforum e/us , fic totius Romanae Eccleftae perpetub : idefl omnem aBionem c£r petitionem , quam ipft Domno Papae & Ecclefiae Romanae fecimus , petivimus , petere , vel facere potuimus pro portione olim praedi&i Cencii Romani de Papa patri noflro eompetenti ; videlicet ex univerfa portione quondam Petri Praefe&i , illa' «um fcilicet mille Marcarum argenti , quas ei & fuis confortibus olim Dom- r,us Jfdrianus Papa IF. debuit: pro quibus eis Civitatem Caflellanam , ti^ ttniveyftm Comitaturit e/us ac Montem ^ltum ohligavit , cy" )ure pignoris tra- didit , Jicut per Privilegium ipftus Dom- ni Papae ^driani apparet ; & ad prae- fens vobis reddimus & tradirnus omnes ees & poffeffiones , in corporibus & aclio- nihus conflitutas , quas in di&a Civitate Caflellana intus c^ de foris , & in to- to Comitatu ejus habemus . Quae res nobis & difiis impuberibus pertinent , vel pertinere videntur jure obligaticnis pro tettia parte quinquaginta Librarum ejufdem Monetae , nomine donationis pro- fter nuptias y quam idsm PraefeBus prae-

MEDII A£FJ 88

A dicfus Dorninae Purpurae fecit , atque pro portione nobis , ut dicitur competenti centum aliarum Librarum Prove- nienfium , vcl Inforciacorum , quas praediHus PraefeSIus ipft Dominae Pur- putae in fuo tejlamento reliquit . Quod~ cumque itaque jus & quamcumque aSiia- nem perjonalem & in rem , five hypo- thecariam , tam etiam ad agendum ^

B qtiar» extipiendum , quod , quamve in omnibus rebus Civitatts Cafit/lanae in~ tus (d^ de foris , ci^' tctius Comitatus ejus , & generaliter in omni patrimonio Eccle/iae Romanae , il^ fpecialiter in omnibus , in corporibus , vel in adioni- bus conflitutis , quae fuerunt olim prae- difli Praefe&i , hahemus , ^ fpecialiter adversiiS modernum Pctrum Praefe&um ^ &" ejus fratres , atque adversus aliant quamcumque perfonam hahere quoquo mt- do poffemus , refpeBu vel jure totius por- tionis nojtrae , ^ diclarum fororum no- flrarum praefixae dotis & donationis atque legati , fruBuum , ufurarum , vel accefjionum eorum , CS'' poenae , vobis , ut diSium efl , pro diclo Domno Papa & fuis fuccefforibus , ac tota Romana Ecclefia procuratono nemine refutamus , cedimus , & mandamus , vj^ ut utili pojfitis & directa a&ione intendere vos in re praedi&i Domni Papae procurato- res facimus .

Pro quadraginta Marcis argenti , quas nobis praedi&is fororibus « una ci4m di- flo Curatore noflro , c^' mihi Stephano Johannis Craffi pro didis impuberihus , quorum Tutor fum , pro omni jure no- flro praefixae dotis centum Librarum Denariorum Papienfium , pro diclo Dom- no Papa C^ ex eius pecunia procurato- rio nomine , decreto praedi&orum Judi- cum , datis atque perfolvitis : & pro alits undecim Marcis argenti , quas no- bis pariter , ut diBum efl , datis pro omni fure noftro praefixae donationis atque legati: eo q^uod habita ra ionc

De-

8p

DISSER TATIO FlGESiMACCrA VA .

Dtn^riorum Papienfiura ad Prove- nicnfcs veteres , & Provenienfium ve- tcrum ad ProvenienfesSenatus , fecun- diim ftatutam formam a Judicibus & Mercatoribus Urbis , di£la portio noftra dotis praediftae , donationis & legati , uf^que ad diftam fummam quinquaginta unius Alarcarum ar- gcnti extenditur . De quihus omnibus , & de omni nojiro jure pra:di&ae do- tis , dotiationis , e^ legati , rtos bene quietos •vocamus , &" non jolutae pecu- niae , feu non redditae dotis exceptionem emnino refutamus . Ideoque aniodo ditJuS Domnus Papa C:^ Juccefjores ejus , ac tota Romana Ecclefta de hac cauja quie- te Jemper C^ pacijice maneat . Injuper promittimus Tobis , hoc nojlrum jus , to- tum , vel partem , nec nos , nec olim pa- trem ncjlrum alii obligajje , concejjifje , nec aliter alienaffe , & ex quo nos fpe- cialiter praedi&ae forores legitimam vi- gintiquinque annorum aetatem habebi- mus , fi a Romana Ecchfia erimus exci- tatae , quae diila funt , omnia confir- mare promlttimus . ,Ad iaec autem nos Stephanus Rainerii i!e Stephane , & Stepbanus Johannis Crajfi vobis pro di- cio Domno i^ fuccefjoribus ejus , ac to- ta Romana Ecclefia procuratorio nomi- ne , fidejubemus C?' legitime promitti- mus , fi aliquando , quod abfit , de bac tauja per Petrum nunc PraefeSium , vel per ejus fratres , Jeu per eorum Juccejfo- res vel heredes , five per aliam quam- cumque perfonam , feu etiam per concef- fionem , oblig.ttionem , vel alienationem a difiis minoribus d^ impuberibus , five a patre quondam earum faBam , vel etiam per ipfas minores , diiius Domnus Papa C^ Juccefjores ejus Ci^ Ecclefia Romana damnum aliquod de jure pa- tietur , quantiim ad diBara Jummam ar- genti pertinet , quanti erit damnum , tantum fine juris offenfa Cx^ alicujus Curias proclamatione , ^ fine nofira

90

B

D

contradi&ione , in nofiris bonis C^ pof- fejfionibus eis placentibus auSioritate pro- p>ia jure pignoris vendicent . Et fi alt" quo tnodo contradicere voluerimus , a ju- re , quod in eifdem bonis habebimus , omnino cadamus , & ipfum daynnunt duplum emendare teneamur . Pro quo damno , fi, quod abfit , acciderit , vohis pro diSo Domno Papa c^ fuis fucceffo- ribus procmatorio nomine pignori poni- mus ci^ ohligamus omnes res & poffef- ftones noflras ruflicas i^ urbanas , quas , quantum ad ipfum damnum , fi azcide- rit , pertinet , pro nobis & nofiris here- dihus C^ fucceffcribus a diHo Domno Papa & fttis Juccefforibus ac Romana Ecclefia precario & eorum nomine pofji- demus . Et huic pijvmifftoni & obliga- tioni Jcientes nos legibus ad/uvari , eo quod pro minoribus intercedimus , illud omnino juris vel legum auxilium , quod pro nobis in hac cauja introdu&um efl, nfutamus , & omnem exceptionem, fi qua uti poffemus ad infirmanda quae diBa funt , pariter refutamus . Novijfi- me autem nos praedicfae Jorores pro no- hit c?" noflris heredihus cr Jucceffort- bus , ci^ ego Stephanus Johannis CraJJi pro me ^ diSiis tmpuberibus , quarum Tuter Jum , c^ meis , & earum heredi- bus <ir fuccefforibus , &' ego Stephanus Rainerii de Stephano pro me C^ meis heredtbus \^ fuccefforibus vobis , ut di- dum efl , pro Domno Papa C^ fuis fuccefforibus , quae di&a funt omnia ohfetvare , defendere & adimplere pro- mittimus fub verae pacis iir Cbriflianae fidei vinculo a nohis fpecialiter Theodo- ra & Romana praeflito, & Jub poena ab omnibus compromiffa totius praedi&ae fummae a*f^enti duplae.' & foluta poend haec Chartula firma permaneat ,' quant fcribere rogavimus Johannem Leonis fcri- niarium in Menfe & Indi&ione fupra- Jcripta XIII,

Henricus Lombardus , teflis .

pl

JNTI2U1T, MEDII JEVI

Stepbanus Petrt Romani ^rcoli , tcfiis Paului Muhgruma, Domni Papae Viferius teflis .

Pafcbalis , Camlfiater , tejiis . €urtefit4S , te/iis .

P2

Ego Johannes Leonis , San&ae Re- manae Ecdefiae Scri»iatitts , babcns po- teflatem dandi tutores & curatores , e- tnancipandi etiam , decretnm inteipcy.e»- di , & alimenta decernendi , complevi &" tihfoivi ,

Altera GonfetTio fafta a Johanne clc Golumna S. R. E. Cardinali Je pecunia fibi perfolutd noaiina Grcgorii IX. Papae, Anno 1232.

IN ncKir.e Domini . ,AnteH . tA^nno In- carnationis Chrifti Mitlefirr.o Ducer,- tefimo Tricefimo Secundo , Ptntificatus Domni Gresiorii Papae IX. ,Anno VJ. Minfis Julii die XVI. IndiHione V. ^os Johannes de Columna titulo San- 6iae Praxedis Preshyt^r Cardinalis , hac die praeftnti confitemur , nohis plene fo- Ititum ejfe ac integre fatiifaHum a te Caponigro de Senis , nomine Dcmini Pa- pae C"' Romanae Eccleftae perfolventc , centum & oSio uncias auri Regis & liimidiam ad pendus Romanum , & centum fepruaginta, quatuor Libras & quatuor Solidos bonorum Provc- nienfium Senatus , pro quibufdam pi- gnoribf.s noflris , qtiae tempore guerrae in fervitio Ecclefiae pro fdidis milltum & fervientium affignavimus . Unde , nos de praedi&is denario & auro nobis pro pignoribus ipfis a te nomine Domini Papae & Romanae Ecclefiae perfolw.o bene qttietos vocamus , exceptioni non numeratae pecuniae , cj^ non foluti vel fonderati auri renuntiando . Renuntian- tes etiam omni jtiri c^ aSlioni utili & direBae & exceptioni tacitae cs>^ expref- fae , quod quifve occafione praediSorum pignfirum ucfirorum contra Romanrm Eccleftam vel Dominum Papam hahere poffemus . Pfomittentes pre nobis noflri- fque juccefforibus hanc refutationem & omnia fupradiBa rata t^ fitma Jemper hahere & non centravenlre fttb poena di8fle pecuniae dttplas , & pocn^ fclist.i

B j hoc Inflrtmenttm refutationis ntbilcmt- nus firmum permaneat .

^Sium Spoleti praefentibus tfflibus fuhfcriptis ad hoc fpecialiter rogatis , Jci- licet Magiflro Johanne Caparono de ,Ana- gnia , Magifiro Johanr.e ^nglico , C!e- rico Domini Cardinalis , Johanne de Furcono Clerico , Frfftre Jchanne Ccn- verfo Saxivivii , & Martino Fulgina- C te tefiibus.

Et ego Ricardus , Imperialis K/fuIae Scriniarius , hanc Chartam mandato pvae- dicli Cardinalis fcripft i& complevi re- gatus .

Provifinae quoque pecuniae mentio

efl: apud Grimaldum fupra^ laudatum ,

; cujus propterea eruditum fermonem ,

j per alias etiam Nummornm fpecies

D excurrentem , aadfre juvabit . P.cve-

\ nientium cutem Libram is appeJld? .

I Mihi tamen attente veteres Codices

perluftranti dubitatio nara eft , an

legendum pocius effet Provifienfif.m ,

aut Povifnorum . Sed rem decernere

ncn auden, nam in Chartis antiquis

breviata eft eadem vox , & non unam

admittit leflionem. Haec autem funt

verba Gnmaldi :

Libra Proveniens Senatus valoris erat . . . . 2-50. Libra parva Provifinornrrt Senatus valoris erat Bol. i^. C^ 20. Solidi Provifinorum cohficiebant Ltbram . Solidus Ptovenientium Senatus aigen- teus vr-loris erat Bol. 12. femis . Scli- difs PmvifinDrtirii Senatui valorts erat

auit!'

93

DjSSEETA TIO VIGESIMAOCTAVA .

quatiior quadrantum . Dr fiiffe>er,t!a So- A

lidoium Piovenienttum & Piovefinvrum |

exftat memtria in Inftrtimento ^nni '

MCCXCV. itt ^rchivo Sancli P.iri , \ ,

fajcicul. 35^- capjul^ 66. De Libra ve- 1

tb Provefinorurrt Senatui doccnt LiLri \ i

Cenjuales dicfae Bafilicae ab ,Anno j

MCCCLXXVIII. ufque ad MCCCCL. ! |

Flo>enKs aurcus valoris erat Scuti unius ' 1

^4

nibus, omnibus paratis fecundum or- dinem fuum . Pontifex ver6 ingredi- tur Bafilicam SsnSli Laurentii de Palatio, vel Capellam San£li Mar- tini , fi efl: ad Sanfliim Petrum , & exuii: planetam , & afTumit fibi man- tum in fcapulis , impofiro fuper ca- put fuum fanone cum mitra , & fa- cit mundatum, XII. Subdiaconibus

Bol. aj. Hic naMqi:e aureus erat ^ & B roquetum cum fuperpelliceo portan-

■ponaerabatur , ut liquet ex Infirumento •venditionis o7o f-etiarum vineae in co- flis Montis Malt •^nno MCCCXIX. prttio XLTX. Florenorum boni & puri auii, ik jufii pondcris, ex diSJo t/li^hivo., capfula 66. falcii.itl. i8p». & in L'ib'0 Tranfumttrum fol. 253. ,Anno MCCCLXXVil. ouinciuapinta Floreni

tibus. ( Hodie funt duodecim Paupe- res , quibus Papa lavat pedes ) . Cu- bicularii ponunt concham antc eum: ipfe ver6 praecinclus linteo , habens ante fe linteum mundum , ,quo unus Diaconus ei fcrvit , fecunduiti Do- minum Jacobum Gaytani ipfum Pa- pam praecingit , bracheolam ad hoc

boni auri & rp£li ponderis , praeter C paratam habens in brachiis , & lin-

alia exempla l/revitatis caufsa cmijfa .

Floreniis Romae currens tempore Euge-

v.ii IV. muho etiam ante ii^ pojl ex

Lih. Ittftrument. Laelii Petronsi in di-

ilo ^nchivo, C^ in Libris Cenfualibf.S ,

valebat BoL 35. & quadrantem Uiiuin .

Et 47. Sclidi Florcrtum conficiebant .

Tempore Innoceatii ill. uti ex ejus Vi-

ta habetur , valida fames invaluit , D dinis Sar.Bi ^uguflini .) Et duodecim

1 teum mundum ante fe tenens . Qijae

' omnia debent parari per Thefaura-

■ rium , vel Fratres de Pagnotta .

! ( Frat/es de Pagnttta Ordinis SanSl

Bencdi&i Ecclefiar/t Sancli Blafii in

Via Julia ir.cohbant j curabant etiam

Corpus Pontificis defun&i . Hodie hujn-

Jmodi curara habet Sacrijia Papae Or-

ut rubium frumenti a 20. ad 30. So- | lidos vcnderetur: hoc ejl ad 24. <2^ j ^6. Jultos afccYidit frumenti rv.hium . Ex , Caeremcniali Gregorii X. in Bibliotheca Vaticana fol. 7. in Coronatione Pon- tificis proceffio a S,-n£lo Pe^^ro ad Lateranum . Fiunt Domino Papae arcus : oc Clerici Romani occurrunt eidem in Via facra , ubicumque pof- funt, cum thuribulis & incenfo. Et in remunerotione dantur Romanis Libr?e XXXV. Provenientium . Et Clericis pro thuribulis XIV. L'brae & dimidia Provenientium . Item fol. 6z. de mundato facier.do. Mi'sa igitur folcrr.nitcr pcri£la, afcendit Pala- tium , ccmitantihus eum tam Epi- fcopis , ^u^m Piesbyteris 8c Diaco-

Subdisconi manent foris Bafilicam djfcalciati . Duo vero Oiliarii acci- piunt Priore.m in ulnis , & portant eum ante Pontificcm . Pontifex vero cum aqua calida , quani infundere debent Cubicularii , lavat pedes ejus, & tergit linteo, &' deofculatur pe- dem ejuG dextrum , & dat ei duos Solidos Provenientes . Et fic facit unicuique Subdiaconorum , & dat ei XII. denarios S:c.

Addere etinm javat , qure T»no- centius ill. Papa habet in Conftitu- tione fua ad Re£lorem & Fratres Hofpitalis Sanfli Spiruus, quae ty- pis edita cft inter ejus Opera . Haec ille ait: Jubemus , ut pro mille pcupe- riius eairinfecus adventantibus , d^ tre~

cen-

P5 ANTIOU IT.

sentis perfonls intus degentibus , dec^m feptem Librae ujualis Monetae ( ut fin- guli accipiant tres dcnarios , unum pvo pane , alterum prb vino , aliuttiqui pro carne \ ab Eleemofynitrio fummi Pontificis annuatim vobis in perpetuum tribuantur . Idem etiam Innocentius imperat, ut Canonicis , qui effigiem Salvatoris procef- fionaliter deportabunt , /in^ulis duodecim Nummi de oblationibus Confefjionis bea- ti Petri praefientur . Haec autem quum fibi illultranda propofuiffet Grinal- dus fupra memoratus, hifce rem cx- pedit , inquiens : Supra diclae decem C^ feptem Librae tifualis Monetae erant Scuta auri in auro ^4. ut celligitur e« plurihus obfervationibus a me fa^is ex Scripturis .Afchivi praediclae Bafilicae . Solidi , de quibus infra , valoris erant Bonanenorum , five Obolorum duodecim fernis pro quolibet , Decem Solidi argen- tei ccnficiebant Nummum aureum Julio- rum decem & Banon. 25- Qt<r.tuor Num- tni argentei erant unus Sclicas . Num y/jus valoris erat trium cbolorum feu de- nariorum . Trtginta Sclidi valebant Mar- cham unam argenti puri : funt Scuta tria , Bonon. 75. Ita habctur fol. Ji. in Libro antiquiffimo MSto in membra- nis Callifti IL Papae . Ex Vita eju- fdem Innocentii III. colligitur , Mar- cham maforem effe Scutorum trium , Bol. 75. atque etiam Scutoriipt quinque , Bol. 75. Librae XXXV. Provenientium Senatus funt Scuta auri in auro LXX.

MEDII ABVI p6

A Idem etiam Innocentius pro fuhfidio Ter- rae Sanciae fecit novam navem , in qua cum armamentaiiis fuis miUe trecentas Libras expcnctit . Sunt Scuta in auro 2600. H:nc colligitur , Libram hanc ef- fe magni valoris . Pro mille igitur & trecentis perfonis , largienao fingulis tres denarios feu obolos , corfaebant Summam Scutorum ^p. Monetae . Et

B jupradiBae Librae XVII. funt atni in auro Scuta 34. ad Julios ducdecim fe^ mis pro Scuto . Sic fatis fuperque erat hujufmodi eleemoffna , ^ fufficiebant illis temporibus diEii tres Denarii feu Oboli ad panem , vintim , ^ carnem praediBas emendat . In Caeremoniali Gregcrii X. in Bi licth'ca Vaticana de eledione novi Pontficis , haec lcguntur: Recipit Papa de manu Camerarii de- narios argenteos valcntes decem So- lidos Provenientes, & projicit fuper Populum , dicens fingulis vicibus: Difperfit , dedit pauperihus c-rc.

Occurrunt etiam in Chartis anti- quis Romanse Civitatis Librae ^Affor- tiatorum , de quibus a£lum eft in D.f- fertatione praecedenti . Earum prc- tium non aliud fuiffe videtur, qukm Libra Lucen/is monetae . Atque ad idem nobis perfuadendum forrafTe proderit Charta ex Regtfto MSto Cencii Cam.erarii depromta. Confer textum, ut ajunt -Leguleji, cum Rubrica .

De Rocca SaniRi Stephani, 5c medietate Perceni 8t Repefini, pignori

obligaia Domno Papae pro centum Libris ^fforciaforum y

(D' quiiique SoltdtSy Anno nj^.

IN nomine Domini . sA^ino Incamatis- nis Domintcae Mtllefimo Centefir/io Quinauagefimo Nono: tAr.no V. Penti- ficatus Donni ^Adriani Papae IV. Ir.di- clisne VII. Menfis Januarti die II. Ego

tAldebrandinus Comes de CaJmaniare pro me , & procuratorio nomtne pro Bernar- dino fratre meo , coram Wtllelmo Pre- sbytero Cardinali titulo Sancli Petri ad Vtncula , C" Raimunde Diaceno Cardi-

nali

97

DISSERTATIO ViGESlMAOCFAVA .

nali Sanclae Mariae in Vialata , &

Greporio Corano Judice, obligo <ir in

pignus pono ti/n Domino Bojoni venera-

bili Cardinali Diacono Sanlorum Co-

fmae i^ir Damiani , Donni Papae Ca-

• ■ ■ • r

merarto , pro:u.ratorio nomtne pro tplo

Donno Papa & pro Ecclefia Romana J

ide/i Roccam SantU Stephani , &" me-

dietatem Perceni , &" meaietatem Ripe-

feni , cum omnibus eorum ujijiis , utili-

tatihus Cj^ pertinentiis , Jicut inter /uos

toncluduntur fines , pofita in territorio

Orbev.tano j qualiter nobis competnnt ,

taliter obligamus , C^ in pignu- poni-

miis p^o cenrum quadraginta oflo Li-

bris Liicenfium & quinque Solidis ,

quos nobis pro ipfo Dunno Papa mu-

tuafii . Infitper in unoqnoque menfe pro

fexdecim Solidis Lucenlium, quos p>o

euftudia ,/i'cis Dominus Papa expendere

de; et , praediTum pignus obligatum , fi-

cut pro tpfa forte tenebitur . Et ftc in

nnoquoque anno , donec pecunia Joluta

fuerit , i^ pignus liberatum , accrefcit

Jumma fortt novem Librarum , & duo-

decim Solidorum Lucenlum. Qj^a-

cumque vrro hora praedi:7am pecuniam

vobis , vffirifque Cathulicis fuccefforibus

folvemus , pignus hoc fit vacuum , C^

hjec Chartula ad nos tevertatur . Nos

autem i^ nojiri heredes defendere pro-

mittmus ab omni homtne , /? neceffe

fuerit . Quod fi contra haec , quae ditia

funt , quoltbet tnodo venire tentaveri-

ntus , tam nos quam nofiri heredes com-

ponamus Donno Papae , fuifque Carholi-

ois fuccefforihus pro poena fuprafcriptum

pretium duplum .' & folutjt poeni haec

Chartula firrKa permaneat • quam fcri-

bendam ro^avi u4ndream Scriniarium in

Menfe & Indiclione fuprafcripta Vll.

i{f Signum manus fuprafcripti ^lde- bran^lini Comitis de Calmaniare pto fe (ir Bernardtno fratre fuo , bnjtis char- tulae rogaterum.

Docibilis , tejiis . Tem. VI.

^8

B

D

Bobo de Pctro , teflis .

Urjo filiiis ejtts , tejiis ,

Stepbanus de Marta , teflis ,

Pctrus Butictilarius , teflis .

Rogerius de Letulo , tejiis,

Johannes Rititis , tejiis .

Ego o4ndreas Scriniarius San&ae Ro- fnanae Ecclefiae O" facri Lateranenfis Palatii , cotnplevi & affolvi .

Sed aliquid tandem mihi dicen- dum eft de celebratiflima fpecie Ira- licae pecuniae, hoc eft de Florenis . Anno MCCLII. tefte Ricordano Ma- lalpina Cap. 152. & Joanne Vslla- nio Lib. 6. Cap 5^ Hiftoriar. coepit Populus Floreiuinus percutere Num- mos aureos, quos Florenos , alii vcro Ducatos appellarunt, ea de caufsa , quod in altera parte Nummi LHiura infcriptum foret , aique in altera ef- figies San6li Johannis Baptifiae. Haec prima inftitutio Floreni aurei, ita ut Borghinii fententiam in Lib. de Numm. Florent. probare nefciam , ubi vidtlicet fcribit : Qtiefio nome di Fiorini fu innan^i alcuni Secoli ( ideft antequam Carolus I. Comes Ande- gavenfis Apuliac ac Siciliae regno potirctur ) e tutta la coja della Mo~ neta nojira era prima ferma , che queflo Carlo avefje che far milla , 0 pur pen- faffe al Regno di Napoli . Quod cer- tum eft , Anno Chrifti MCCLXVL Carolus I. Regnum Ncapolitanura arripuit . Quum ver6 Florenus pri- mum percufTus fuerit Arno MCCLIL ubi nam funt tot Secula a Borghi- rio cxcogitata? Porro Florenorum do~ men & decus ita deinde propagatum cft per univcrfam Europam , ut ftre omnes alii Principes ad eorum imi- tationem fimiles Nummos procudc- rint , eofque ipfo nomine donarint . Uti fi'.'em facit rraelaudarus Joan- res Villanius L b. p. Cap. 4S. Hen- ncu<. VII. Auguftus AnnoMCCCXIIL G con-

4?5? ANTlOUiT.

Ontra Florentlnos irarus ftatuit : Cl'e i FiorenttHf non potefjono battere mo- neta d' oro , nc d argento ; e confenti per privilegio a Mc(fe/ Uii^^^irio Spinoli (ia Genova , & al Marchefe di Man- ferrata , che poteffero battere in loro Ter- re , Fiorini d^ Oio contrafatti fotto il fe- gno di quegli di Firen^e . Id alii Prin- cipes imitati funt, five fuo jure, Hve ex priviicgio. Atque inter alios, teftante eodem Villsnio Lib. 9. Cap. l6p. Johannes XXII. Romanus Pon- tifex Anno MCCCXXII. fece fare in */fvignone una nuova Moneta <V' oro , fatta del pefo e leg.t e conio del Fio- rino d' oro di Firenxe , fanxa altra in- fegna , fe non che dal lato del Giglio diceano le lettere il nome di Papa Gio- •vanni . Eatlem repetit Villanius Lib p. Cap. 278. addens : E non vi avea ^ltra differen^a fe non che dal lato del- la impronta di Santo Gicvanni diceano le lettere Papa Giovanni j e per intra- fegna di cofla a Santo Giovanni una hlitra Papale , e dal lato del Gigl.o diceano le lettere SanBus Petrus , San- Sus Paulus . Praeterea fcribit , ana- thema ab eodem Pontifice indiftum iis, q^ui Florenos aureos ad aemula-

MEDIl AtVl 109

A tionem Florentinorum cudercnt . Sei & Francorum Reges fub Flcrenotum nomine aurum fignarunt, non tamen eo tempore, quo Le-Blancus eft opi- natus , Is enim Florenos aureos tri- buit Philippo Augufto, & Ludovico Sexto, Septimo, aut Oflavo Fran- corum Rcgibus : immerito fane, quum ii ante Annum MCCLII. fioruerint,

B quo primiim Floreni e Fiorentinorum Moneta produTunt. Quare ii crc- dendi funt pertinere ad Ludovicum Nonum , aut Decimum , & ad Phi- lippum Puichrum . Neque cum Flo~ renii confundendi Liliati ^ five G'glia- ti , aurei nempe Nummi a Carolo I. Siciliae & ApuUae Rcge ecdem Sac- culo XI I. percuffi . & fic apptllati , (juod Sc ibi Lilium, Francorum Re- gum infigne, fuiffet infi riptum . Non tamen erepta mihi omnis dubitario , quin & Floreni Florentini fub eadera appellatione apud aliquos olim ve- nerint. Quaenym vcro comparatio foret valorii Floreni ad Libras Ro- manas Provifinorum , a fublequenti Charta edifcere licchit , quam ex fu-

D pra laudato Codice Cencii Camera- rii defcripfi .

Solutiq debiti Hominum de Frufitione fafta fiiiis Dcmini Matthiae

de Psps, Anno lit^^.

I7\7 nomine Domini . ,Amen . ^nno Na- tivitatis Dominicae MHhfimo Du- tente/imo Ncnagejimo Qjiinto , Indictione Vin. Menfts ^4prilis die III. intrante , Pcntificatus Domini Bonifacii Papae VIII. tAtino Primo . In praefe»tia mei Nota- rii i^ tejiium fv.bjcriptorum Nobiles viri t/Jtenulfus c^' Nicolaus filii quondam Domini Matthiae de Papa , Cives jTna- gnini , coram veneifabili viro Domtno Theodorico Domini Papae Camerario per- fonaliter cenfiitati , ccnfeffi funt & re-

cognovenint , fe babuiffe ac recepiffe ab eodem Domino Camerario dante & fol- vente eis nomine ac vice fanFiiffimi Pa- tris Domini Bonifacii divina providen- tia Papae VIII. Romanae Eccle/iae e^ Camer^e fuae y octingentos fexaginta fex Florenos , & duas partes unius Floreni auri pro fexcentis quinqua- ginta Libris Provefinorum , quas idem Doiriinus Mattbias pater eorum , dum vi- veret , mutuaverat Hominibus Ca/iri de Frufinone , pro libetatione & abjotutio-

nt

lOI

7) /5 SER TATIO VlGESWAOCr/iVA .

102

tie hominum dini Ca/iri a re/littaione Jive /o/utione debsti /ea mutui pecuniae fupradi^ae. DiSfi qvoque ^dertuljhut C^ N'ColaHi recognofientes likere C"' ex- pyeffe eis fore de huju/moiii mutuo irae- gre fatiif^lum, ncmine /fo, heredum ii^ fucceffortityi fuctura promi/erur,t eiderii Domino Cemerario recipienti & ftipu- . lanti nomine ac ziice Dumini Papae , Rornanae Ecclefiae , & Hor^inum ptae- diBoyum , non intjuietare vel moltflare de cetero Homiiits e/ufhm Cafiri de Fru/inone juper refiitutione pecuniae /eu mutui praedtftorum: /ed iplos ab/olve- vunt & liberaverunt praecife a debito memorato y ita quoa occafione iujujmodi mutui eis vel eorum heredihus irt nulio de cetero teneantur . Renunitantes in iis exctptieni non mimeratae , nvn tia^ttae vel /olutae tis praedi&ae pecuniae quan- titatis , benfficio refiitutionis in inte- grum y omnijque alterius acfionts i^ ju- ris canonici & civilis auxilio , per quod kuic In/irumcnto vel faCio poffet aliqua- tenus obfict vei opponi .

tASittm Laterani in Camera praefati Dor.uni Camerarii , praefentibtis Lan- franco Clatenti de Pi/iotio, Lando Si- goli , CS^ Dino Orlandi de Florentia Mercatoribus Camerae , &" Gabriele Da- mafi, Serviente Domini Papae , i^ aliis .

Et e^o Jacobus Pifani de yiterbio , %/fpoltolica auBoritate , c^-' nunc Car.ierae Domint Papae hlotarius , praemiffis in- terfui , e^ ea rogatus /cribere , fideiiteY fcripji , & in publicam formam redegi , jneoque figno fignavi .

0£to aurei Floreni Florentinae ot- ficinae pondus unius unciae auri ae- quabant , & finguli pro Solidis XX. computabantur. Tefte etiam Guiliel- mo Ventura in Chronico Aftenfi , Floreni Aurei Anno MCCXC. va- lebant Solidos XX. ^/ienfes . Contra Joannes Villagius Lib. 7. Cap. 8p.

A

D

fcripfit Cento mila Libre di Gienovir.l ( ideft Genuenfis pecuniae) erano pih di cento venticinque r/tigliaja d' Fiorini d' oro . Apud Brix'anos vero circiter Annum MCCLXX. Jacobo Mal e- cio tcile in Chronito ejufuem Ur- j bis , milie .Aurei Jexcer.tis Libris aequi- v.ilebant . Nam tunc in Civitate haz B'ixia duodecim Soldi tantum pro Flo- rer.o ^ureo dabantur . Ita ver6 fubfe- qaenti Saeculo XIV. percrebuit fama 5c nomen Flotenorum , ut fupra cete- ros Aureos Nummos ii in curfu ef- ient ionge larequc per Iraliam , ira- mo ik ultra Italiam . In Libro MSto Decretorum & Privilegiorum exfi- flente in Archivo Communitatis Mu- tinae, vidi ego tria Diplomata Jo- hannis Bohemiae Regis , data Anr.o MCCCXXXI. quo is tot progreffu» in Iralia fccerat, No''ili vir» ^ndrea^ de la Mclxa , in quorum uno ipfura conftifuit Domus nofirae Domicellum & familiarem derr.e/iicum , in altero ei do- nat Ceftrum Lfonis , quum XVIT. Kalendas Majas Anni ejufdem e fa- cro Fonte lulcepifTet Gerardinum il- lius filium . Ibi quoque libellus Ic- gitur ab Andrea ipfo oblatus Carolo IV. Auguflo ejufdcm Johannis Regis- filio , in quo Privilegia nonnulla pc- tit, eumque rogat , uc fibi rependa- tur pecuHia a fe mutuo data ipii Carolo, ejufque Augufli patri Johan- ni annis retroaflis . Neminem puto pigebit legere poftremam partem pe- titionis, quam iildem verbis, quibus concepta fuit , exerere ftatui . hnprimtt- pre/ia eo ^ndrea al meo Si^nore Miffer- io Re de Boemia , fiando in Modena , li quae eilo /e dare a Mrffer Eufilrnar» Tode/cbo , // quae eilo ge donb , e foe d dt X. d" ^prite in MCCCXXXL in prefentia de Miffer Loyxe de Savoja , e de Miffer Zim da Ca/iione , e de Mif- fer Raynere da Mtnte Puln^ane foe Can-i G J cr/-;

103 ANTIjQ^UlT.

t:Ilero, Fiorlni CCC. d' o;o . Item

■prefla eo ^ndrea al deto meo Signore ,

fiando in Bologna in cafa del deto xAn-

drea , e recevelli Mlffer NicoH , cV era

alora foe Cancellero , e da poi foe Ve-

fcovo de Trento , & haveli per pagare

i^ albergo la , cve era flae molti Cava-

leri e Famia del deto Re , e per vari

drapi , che comprh lo deto M!(fer Nicolh ,

per veflire lo deto Miffer lo Re , e li

Conti de Namurco foe Cuxini , e foe a

dl XV. d' ^prile MCCCXXXIII. in

prefentia de Miffer Guido de Scali da

Fiorenxa Faclore e Don^ello de Mi^er

lo Legato Cardinale de Hoftia e Signo-

re de Bologna <^c. Fiorini DCC. d'oro.

Item prefta eo .Andrea al di.7o M:ffer

lo Imperatore a di XXIII. d' ^pnle

MCC^.XXXUI. ftando lo deto Re a

Modena in cafa di Fra Predicatori , e

ricevdli Mjfer N'--olb alora foe Cancd

lero , per pagare fpefe , che havea f^nSo

Mijfer lo Re in Modena , non ptffan-

done havere nefuno da M ffer Manf^

di Pii , ne in Comtine , c^^' qttefio in

prefentia de M ffer Guido de Pii da

IVIodena , e de Fra J a.omo da Collega-

rola Priore di F'a Predicatori de Mo-

dena &c. Fiorini MDC. d' oro : di

^ttai lo deto Imperatore ne riceve Car-

tba , fiando in Modena in cafa di Fra

Predtcatori. Sed integrum Tractatum

Je Florents fperare nos propediem fa-

cit doftiflimus vir Francifcus Vi£to-

rius , Eques San£li Stephani , qui

Romae tura ex cruditione, tum cx

Mufeo fuo iiluftris nominis famam

fibi comparare pergit.

Nunc autem eft animadvertendum , cx quo Civitatibus Italicis una cum Libertate jus auri atque argenti fi- gnandi ab Auguftis concefTum eft , tunc non paucas ex iis curfum pecu- niae fuiie fuifTe moderatas ad nor- mam Nummorum a fe percuflbrum , ita ut alius non rar6 in una, alius

MEDII AEVI 104

A in altera efTet ordo ac nomen pecu- niae. In Charta, quam obtulit mi- hi Archivum Canonicorum Mutinen- fium, fcripta Anno MCC.XII. Hone- fitts Dei gratia t/fbbas Monafierii San- di Benedidi de Lene ( hoc eft ad Leones ) in Dioeiefi Brixiae , ex prae- cepto Domini Sicardi Cremonenfis Epi- fcopi . &• ^poflolicae Sedit L''gati ( hoc

B munus , quo funftus fuit Sirardus , ignorabam , quum Tonio VI(. Rer. Italicar. ejus Chronicon evulgavi) nonnulla praedia venum dat, ac prae- cipue Cttrtem San'ft Vincentii , quae efl pofita p'ope Ca/ifttm de B.idiano ( nunc B zzsno) pre'io C.CLl. L'brariim Im- periatittm in Bologninis , vel Fcrrar^niSj vel Parmeftanis , tribus Solidis per U~ nttm Imperiatim. Mab Ilonius 'n An- nalibus Bened 8:inis ad Annum DC.C- LIX. Leonenle Monafterium comme- morar , itludque ait . a Conrato II. Impetatore folo aequatum . En illud vi- gens adhuc Anno MCCXII. In alte- ra Charta Anno MCLXXIX. exara- ta occurrit mihi Donnus E>i^o Mona- chus venerahilis Monafierii SanHi Be~

•^ nedi^i de Leune Prior de Pan^jtno, Cel- la videlicet , five Monafteriolum fi- tum in Vico Panzano, Mutintnfis-nc an Bononienfis Comitafus , nefcio . Sunt enim duo ejufdcm nominis Vi- ci. Panzanum autem illud fuberat ei- dem Lfonenfi Coenobio. Vidimus er- go Srlidos Bontnienles , Ferrarienfes , & Parmenfes , & adhuc durat Bologni- norum appellatio non Bononjae tan- tiim , fed & Miitinae, ac in aliis lo- cis . In vetuftiflimo Codice Sratuto- rum Ferrarienfium Lib. 2. Rub'ica 54.1. titulus eft de valore Bagatinorum, Scilicct, qutd quilibet teneotur recipere (juatuor B^igatinos pro tribus Ferrarinis . Apud Ticinenfes vcr6 olim fuit du- plex Libra , uti eruitur ex Chronico Majori MSto Gualvanci de la Flara-

I05

DJSSERTATJO VlGESIMAOCrAVA.

ic6

ma Ordinis Praedicatorum , in Am- brofiana Bibliotheca adfervato. Scri- bit enim Cap. z%6. Ex hoc po/lea Com- nmnitas Papien/is folvlt decem & e- {lo tnille Libras illius ^roffae Monetae , cu/us Libra vale/jAt Florenum . Haec Gualvaneus circirer Annum Chnfti MCCCXXX. fcribebat, quo tempore Florenus Aureus intra & cxtra Ita- liam iupra ccteros Nummos celebra- tiflimus erat. Audi etiam Anonymum Au£to:em Chronici Mediolanenfis , cujus partem evulgavi Tomo XVI. Rer. Italirarum . Scilicet in parte a me negl(.6l^ haec ille habet (an opti- mjs fundamentis nixus, alii videant) de Moneta ab ^■.chitpifcopis Me-iiola- nenpbus cusd .• Prima Moneta eHcebatur Marca auti , & valebat XIV Florenos (lcilicct aureos). ^lia fuit Marca ar- gertti , quae valu t quatuor Flore»os cum dimtdio . Terta Moneta dicehatur u4u- gufla , hubens Imperatoris ima^^inem , & erat ex pu iffimo argento. Et erat grof- Ja in tantum , tfuod decetn .Augufli va- lebant unum Florenum . Qi^arta diceha- tur Imperialis , habens Imperatoris ima~ ginem , c?" luprafcriptwnem , ,3^ erat de argento purijjimo . Decem SoHdi Impe- rialium valebant unum Fiorenum . Q^tin- ta Moneta dicebatur Tertiolus , Cjuia e- jus tertia pars erat tantiim ar^entea , & XX. Solidi valebant unum Florenum. Neque omittenda eft mentio Ducati t^urei Veneti , <juem nunc Zecchino ap- pellamus. Nummum iftum primo Ve- neiiis percuffum fub Joanne Da»du- lo Duce, auftor eft Marinus Sanu'us in Hiftor. Vener. Tomo XXfl. Rer. Italicar. ad Annum MCCLXXXV. Ejuidem vero ponderis ac formae fue- runt & Ducati aurei Germanici , & Hun- garici , quorum familiaris eft ufus .

Verum ad tempora noftra fermo- ncm tandem converramus. Nulla nunc Provincia eft, nulla Civitas in Ita-

B

D

lia , quae ingens difcrimen non ani- mad/ertat inter pretijm Librarum ac Solidorum veteris ac praefentis aevi. Olim paucis, nunc multis Libris Au- rei nummi emuntur : olim agri , ae- des, ac cetera venum expofita , pau- carum Librarum precio dabantur , nunc multarum. Ad haec vei.eruin Contratlus fi atcente contulantur. u- bique produnt progreffum hunc in mu- tatione pretii pecuniae , quem noftris quoquc temporibus, immo & in dies fin^ulos animadvertimus . Sive tania inftabilitas tribuenda eft nunquam fa- turatae hominum avaritiae , quibus perpetuum ftudium eft , aurum auC argentum fuum cariori pretio, fi pol- fint, quam ceteri , quotidic vendere, aut cxpendere : five eadem proceflTe- rit, ac procedat ex minutorum Num- morum , five Denariorum conditione, quae quotidie deterior ex officinis Monetariis prodit, five aliis ex cauf- fis • neque cnim raritati auri aut ar- genti tribuendas hafce metamorpho- fes affirmare aufim: illud certum eft, enormem intercedere difFerentiam in- ter veteris ac recentis monetae aefti- mationem. Cujus rei exempla aliquot delibavi ex Archivo Communis Mu- tinae. Quanti vaeniret apud majores noftros panis & virum , ex hiice in- telliges. ^nno MCCXLIX. IndiBione VII. die Martis X. intrante Menfe ^u- gufti , Re^nante Domino Imperatore Fre- derico . Haec efl ratio , qualiter vinum ventii debeat ad minutum . Vinum , quod conflat X. Solidos Mutinenfes quarta- rium , debet fieri menfura de XXXIII. unciis , &■ una drama . Item meitfura vi- ni de XI. Solidis Mutinenfibus , del)et effe de triginta unciis i^ una drama &c. liota , quod quartarium vini efl in fum- ma CCCXXXIII. Libras . Qttando Sex- tarium frumenti valet XX. Sotidos Mu~ tinenfes , debet tjfe panii co&us VIII^

tnnias

I07 ANTl OU 1T.

flncias & mf^^a pro duohus Denariis Mu- tinenfibus . Iiem ad rattonem XIX. Sol- dorum , dehet effe IX. uncias , minus u- ftti dra/na <^c. Pari etiam ratione An- no MCCLXXXIII. tempore regimi- fiis Dominorum Guido£li de Archi- diaconis Poteftatis , & Guidonis de Corrigia Capitanei Commuiiis & Po- puli Mutinae , panis venalis bene co- Sius , qui fiet de Sextario frumenti , qui valuit XX. Soldos Mutinen/es , vel ul- ira , fieri debeat tribus Denariis Miiti- Menjibus XIV. unciarum , li^ trhtm trn- eHarum minus quarta parte v.nius tra- mae &c. Ferrariae ver6 , ut habetur in Sfatutis Anno MCCLXVIIJ. con- feftis , Fornaxarii tene//antur dare mil- liarium lapidum ( ideft laterum ) pro XX. Solidis Ferrarinis , &" milliarium atpporum ( hoc eft tegularum) pro XXi^. Soiidis Fcrrarinis / & tnilli.^.rium ta- •veliarmn (rempe iubriliorum laterum ) fro XV. Solidis Ferrarinis ; t^-y mcdium calcinae pro XVIlI. Solidis Ferrariais , Quod efl^ ad agrorum pretium , An- no MCCXXI. Vt-eytiruts Campstia de Spilimberto vendidit per alodium duas petias terrae pofttas in Curts Spilam- bsrti . P,ima petia eji XII. bv.ut^lcae . Se- cttnda eft VI. bubi.lcae: pro XL. &' o- Bo Libyis. Anno MCCXXVIIT. Gk/- lielmus Epifccpus Mininenfis emit in agro PorcilJs petiam terrae bubulca- rum XIV. titulo pretii folvens XLIX. L'''ras Impencles ad rationem trium Li- brarum Imperialium O^ dimidii pro qt<a- Ubt lubulca. Tum eodem Annc a- liam terram ad rationem quatuor Li- brarutn Imperialium . Aliam quoque ad rationem quindicim Librarum Parmen- fium quainlibet bubulcam . Anno MCC- LX. Guido dc Suzaria , celebratiili- mus eorum temporuxn Jurifperitus , Civis Mutinae creatus, de cfuo mihi ci-it fermo in Differtatione XLIV. de Literarum fertuna ^ duas ;pctia5 terrac

ME D 11 AEVl

loS

D

emit pofitas in Silva ds la Li;m3 , bubulcarum XCVl. ad rationem Xill. Librarum Mutinen/itfm pro qualibtt bti- bulca . Eodem anno Commune Muti- nae emit petiam terrae laboratorise pofitam in diftri£Iu Florani pro DC- XXI. Libris Mutinenfium , ad ratio- r>sm novem L'brarum & feptem Soldo~ rum Muttnenfium pro qualwet bubulca: quae petia terras debet effe feptuaginta feptem hubulcas minus decem tabulis , Praeterea Anno MCCLXIir. eadera Refpublica Mutinenfis in aJInflu San- £li Felicis magnam c-o^^ism agrorun» emit , Monafterio Nonantulano tra- dendam gratii concordiae initae, per quam Monachi renunriarunt cuicum- que juri fibi fortafTe competenti la quaedam Caftella, quae ab immemo- rabili rempore Communiras Murinen- fis poffidebat. In hifce fundis emea- dis erogatae funt bis mille cenrum & vjginti duae Librae Mutinenfium cid rationey^ cu/uilii>er buhulcae Jtptem Lihrarum Mutinenfium pro trecentis hu~ tfulcis , c^' ad rationem quinque Libra- rum Mutinenfitwi pro quatuor buhulcis , Alia quoque petia Xil. bubulcarum in Sancto Felice pofita emta fuit ad rationem ocio Lihrarum Mutinenftum & undecim Solidorum Mf.tinenftum , t^ quinque Mutinenfiv.yn p>o qualihet '»• bulca . Nunc apud nos quaelibet bu- bulca terrarum quingentss , aut mil- le & amplius Libris Denariorum cur- rentium vaenit.

Eamdem mone^^ae variationem c- normera , in fingulos paene annos crc- fcentem difccre pofiumus e fubfequu- tis temporibus . In domef^icis Librie Monachorum Mutinenfium Benedi6ti- norum Sanfti Prtri haec animadver- ti.,Anno MCCCCLXX. pro fingu-- Iis miliibus laterum co£lorum pen- debantur Bi nonini L. hoc eft , duae Librae & ierais Sohdorum . Nunc-

lOf

DISSERTATiO ViGESmAOCfAVA .

1 lo

XXX. Librae, atque etiam XXXV. impendunrur . Anno MCCCCLXXI. Librae ^6. Bononini \6. & Denarius unus monefr.e Florentinae vaicbsnt Libtas 48. Bononinos 12. & Dena- lics 3. Mufinenfis monetae . Quo i- lem Anno Bononinis quatuor pro fin- gulis diebus conducebaur Librarius, ut Komlliam B^dae dt-fcriberet. Anno MC.CCrLXXXn F oyer.us cttreKS ae- ftimabatur Solidis ^8. monetae Muti- renfis.. Anno autem MCCCCLXXX- V!L quilibet Florenus largus aureus ^utinae e.mebarur Libris tribus & Boncninis duohus . AnRO MDVJII. Dncaiu anyeus valebat Solidosyi. Scu- ta ver6 z6- auiea aequabant valorem Libr.-rMm pq. Mii»irenf;um . Idem Scutum aureum Anno MDLX. pretium reddebat Librarum quatuor & (emis. Dupla H fp.-inica aurea Anno MDXC- Vn. refpondebat Libris duodecim S: Bononinis duodecim monetae Muti- nenfis : halica ver6 Dupla aurea Li- bris duodecim & Bononinis tribus. Ztccbinus aureus Vcnetus acftimabatur Mutinae Lib. 7. & Bonon. 6. Hun- garus veio aureus Lib. 7. Bonon. 5. Ducatenus argenteut , five Scutum Ro- mar.ym argcKteton Lib. 5 & Bononin. 2. Tum Anno MDCUI. Dupla aurea Hifpanica confliAbat Lib. 13. Italica Lib. 12. Bonon. 10. Zeccbinus Lib.

7. Bonon. 12. DiKatontts argenteus Lib. 5. B^non. 7. Rurfus Anno VIDCVIII. Dupla Hifpanica valebat Lib. 14 Ita- lica Lib. 13. & femis. Zecchinns Lib.

8. Afque ut cetera omittam, Anno MDCXIV. Dopla eadem Hifpanica pendebarur Lib, 16. Anno MDCXXII. Lib. 18. Anno MDCXXXVI. Lib. a^i. & femis. Ita perenni flj£luatione pretii eo ufgue Dnpla Hifpaitica au- rea , uti & GaUica fub Ludovico XIV. Rege percufTa , Mutinae perve- Kit } ut nuper Libris 50. & ultra

B

D

Bononinorum Mutinenfiuna , nunr Li- bris 6$. mirabili faltu fa£lo redi.ma- tur , & apud vicinos noftros p.Tria in dies aeftimationis augmenta patia- tur, five recipiat. Equidem norunt ornnes , quam immanis auri argenti- quc vis in Europam confluxerit, ex quo dete6lae Occidentales Indiae in ditionem venerunt Hifpanicorum prae- cipue ac Lufiranorum Regum , ita ut nunc paffim vili pendenda viderentur pretiofa illa metalla . Attamen ani- madvertendum fimul eft , quantos au- ri atque argenti acervos exuberans noftrorum temporum luxus abforbeat & sbfumat. Quod plus efl , occupan- te jam nimio aere locum argenti in nummis, necefle efl , ut pluribus quim antea nummis aurum & argentum e- mantur. Acccdit & alia (ipiaque lon- ge gravior, neque tamen vulgo no- ta ) pecuniae Europaeae vorago, Mer- catorum videlicet nunquam fatianda cupidifas , qui ad Turcarum , Indi- cique Mogohs , & Sinenfiuni provin- cias, & in reliquum ferme Orientem , immenfam quotidie auri argentique copiam vehunt , ut inde merces Ea- ropaeis dividendas abducant' ncque enim Orientales Populi Europaeas merces pecunia emere , aut mercibus fuis permutare facile confueverunt . Quod tamen noftris temporibus ufu- venit, ne vetuftis quidem omnino in- fuetum fuit. Teftatur Joannes Villa- nius Lib. 12. Cap. f6. H fioriar. de Florentinorum argento , che i Merca- tanti per guadagtnre , il raccogliev.mo , e portavano oltre Mare , dove era molto richie/io . Veium longe minus olim fuit pecuniae Europaeae detrimentum. Luxum enim non adeo familiarem antiqua fecula habuerunt , & prae- ter aromata, margaritas ac pannos, vix quidquam aliud ab Orienral-.bus conquirebant , nondum perviis Euro-

paeae

III ANTTSlUiT.

paeae genti ulterioribus Indiis ad O- rienrem & Occidentein pcfitis. Im mo hoc ipfum qualecumque commer- cium in utilitatem non modicam I- taiicorum cedebat, Verum «bi luxus Italirorum mentcs fafcinare coepit , tunc Orientalium merces majorem in modum exhaurire etiam coeperunt I- talicae genris Thefauros. Vide in No- tis Clarifs. Benvoglienti ad Chroni- con Senenfe Tom. XV. Rer. Ital. ad Annum MCCCXXXVIl. quot mer- ccs Syriacas una Salimbenorum fami- lia Senenfis , efFusa ingenti pecunia , compararit. At de his alii opportu- rius differant.

Ceterum nullo unquam tempore defiderati funt, qui adulterinam bio- netam fabricarint, aut legitimam cir- cumcidcrint, aut coUegerint , ut ca- rius divendercnt. Adversus abominan- dum hoc publicorum furum genus funt in Codice Theociofiano miiltae Le- ges Lib. p. Tir. 21. & fequent. Ta- citus quoque Auguftus , ut efl apud' Vopifcum , cav!t , ut ft qnis argento publice , privatimque aes mifcuiffet ; fi qttis atiro argentutn / fi quis aeri plum- imm , capital ejjet cum hontv.im profcri- ptione . Ncque Langobardis & Fran- cis in Iralia regnantibus ejuimodi cri- men infuetum fuit. Idcirco Rocharis Rex Lege 246, decretum hoc pro- mulgavit : Si qttis fine juffione Rr^is aurum /ignavarit , aut monetam confiti- xerit , manus e/us incidatttr. Qaac ver- ba fatis indicare videntur, jam tum Reges Langobardorum Nummos fuo no.Tiine fignafTe, quamquam antiquio- res ego exh'bere nequiverim. Caro- las autem Magnus in Capitularibus , ne falfa Mooeta cudererur, nunquam nift tn Palatio cudendam juffit. Sid & Ludovicus Pius Le^e 27. inter Lan- gobardicas Rotharis crnftitutionem his vcrbis renovavit. De falfa Mi/ae-

MEDII AEVl

112

B

ta jubemus , ut qui eam percufjtjje com- probatus fuerit , mar.us ejus amputetur . Et qui hoc confenferit , fi Liber cfi , LX. Snlidos componat / /i Seivus efi , LX. i- clus accipiat . Sed & praeter Nunimos aurcos & argenteos , quorum Lmilia- ris ufus fuit tcmporibus barbaricis , inveniuntur etiam aerei Nunr.mi, feu ex acre & argento mixti. Sed rario- res , qu^m apud Romanos : aerei e- nim Rompnorum aevo fignati pluri- mJ proftant, & quotidie ttllure ef- fofsi jn Ifali^ invcniuntur* rar6 au- tem declinante Imperio aerea , aut mixti aeris Numifmata occurrunt , eaque fere omnia lub Germanieis Au- guftis, & fub Civitatibus liberis per- cufla . Fx his aliquot vidi . Ncque fieri alifer potuit, pofcente id ncccf- fitate humani commercii . Nam ut fcripfit Saeculo XIV. Nicolaus Orc- fmius Epifcopus Lexovienfis in Lib. de Mutat. Monet. Cap. 3. Qjtontam portiuncula argentt , quee Jufle dari 4e- beret pro libra panis , vel aliquo ta^i , ejfet minus bene palpabilis propter ni- miam parvitatem , ideo facla fuit mixtit de minus hona materia cum argento .• & inde habuit ortum hligra Msneta , quae eft congrua pro minutis mercaturis . \J- tique ex hac N''gfa Moneti nihil mi- hi fe obulit fpe£lans ad Langob^rdo- rum Francorumque Regum tempora. Le-Bbncus etiam in Tr.ftat. de Mo- net. Franc. Cap. 5. affirmarc non au- det , num fub prima & lecunda Fran- corum Regum ferie in ufu fuerit a- pud Francos Moneta BilPoiium, ideft ex puro aere , aut aere mixfo cum ar- genfo. Attamen quac cauffa invehen- di Nummos aereos ab Ofe'mio allata eft, nobis ante oculos lcmper obver- fetur neceffc eft . Vix enim intell.ga- tr us , quei tunc minutae merces , mul- taque viftui nectflTaria a ppuoere vul- go tomparari quotidic poflent , nifi

vilis

113

DISSERTATIO VlGESJMAOCTAVA.

iU

vilis alicujus pccuniae fpecies in hunc A meftnas valentem, qui longe plus ae

ufum expofifa fuiffet. In Apulia prae fertim & Calabria Saeculo Chrifti XII. ufitata fuit pecunia Romeftna ex num- mis vilis metalli , quum tefte Falcone Beneventano ad Annum MCXXXIX. Barenfes obfidione preffi a Rogerio Rege emerent panem unum Jex Rome- finis . Vide & DuCangium ad hanc

ris qu^m argenti praeferebat. Idem quoque percuflit Follares aereos , Ro~ mefmam unam appretiatos .• quod pecu- niae iniquiffimae genus , teftante eo- dem Falcone, calamitatem, ac pau- periem Regni mirum in modum au- xit; ut tandem inteUigamus , vitia Seculi noftri ne vetuftis quidem tcm-

vocem . Invexit eriam idem Rogerius j Bj poribus ignota , infuetavc fuifTe. Rcx Anno MCXL. Ducatumy eiio Ro- \

Tom VL

H

DE

DE SPECTACULIS

E T

LUDIS PUBLICIS

MED I 1 A E V Iv

DISSERTATIO

VIGESIMANONA.

H 1

Z2I

i2a

DISSERTATIO

VIGESIMANONA^

Ui Ludi publici , quae magnifica Spcftacula & o- bieftamenta Po- pulo praeberen- turltalico poftde- clinationem im- perii Romani , atque ance Annum Chrifti Millefi- mum , pauca novimus , quia ne Hi Itoriasquidem illius aevi nifi pauculas habemus. Praeterea fufpicaHdi locus efl , barbarica illa tempora, ac rudes gentes parum fibi procurafle , quae tanta pecuniae effufione a Graecis ac Romanis olim edebantur, ac tanto ftudio Populus fpcflatum accurrebat. Theodericum inclytum Gothorum Re- gem femper excipio, qui natione qui- dcm barbarus , Romanum tamen ani- mum fecum gerebat, ac Romanorum inores , quanfum potuit , eft aemula- tus . In Excerptis de Theoderico ab Hadriano Valefio editis ad calcem Ammiani Marcellini , is dicitur exhi- buiffe Ludos Circenftum , & ^mphi- theatmm , ut ettam a Romanis Tta/a- nus , vel Valenttnianus , quomm temoora fedatus e/l , appellaretur . Infra etiam triumphantium more Urbem ingrel- fus dicicur, & Populo Romano an- nonam , centum viginti millta modios\ ideft Congiarium , tribuiffe . Caffio- dorius quoque Lib. 3, Epift. 51. Va- riar. curam Theodcrici mcmorai: pro

Ludis Circenfibus , ut Populo ad ea Ipeftacula affueto voluptatem praebe- ret , non quod illa ipfe probaret . De Theoderici ftudiis etiam fupra aliquid innui in Differtatione XX 'II. de Morib. Italic. Piaeter militares Lu- dos , qui oble£larent Langobardorum gentem , poftquam Italia potita tft, alios fruftra in Chartis quacrimus .

B Quod novi , fub Francis Auguftis magnificos interdum Ludos Italia ac- cepit . Annalifta Saxo , Regino, Ma- rianus Scotus, ac alii Chronologi ad Annum Chrifti DCCCLXXVII. re- ferunt nuptias Bofonis Ducis, & Er- mengardis Ludovici II. Augufti fi- liae, celebratas Ticini , coram ipfo Carolo Calvo Imperatore, tanio ap- paratu , tant^que Li.dorum magnificen- tta , ut hujus celehritatis gaudia modum exceffijje ferantur . Sed . quidnam fuere Ludi illi? Silent Hiftoriae. Ad me quod attinet , cenfeo , ex iis Spefta- culis pleraque ad belli faciem fuiffe compofica. Au£lor eft Ennodius Ti- cinenfis in Panegyric. Theodericum Regem , ne milites otio torpercnt ,

D umbranles quafdam pugnas inftituif- fe, quibus corum {ortitudinem exer- cebat , & pulcrum Popnlo fpe£lacu- lum praeberetur. Pubem , ita ille ad ipfum Regem ait , indomitam fub ocu- lis tuis inter bona tranquillitatis facis bella proludere t!^c. Implent a&ionem fortium , dtim jocantur ^ agiw.r vice Spe-'

da-

ii^ ANTISUJIT.

&aculi , quod fequenti tempore poterit fatis e(fe •virtuti. Dum av.ientis puerili- bus haflilia lenta torquenttir .• dutn arcus quotidianae capitum neces dirigunt , 17»"- tis ( idcft Ticini ) omne per/ioerium Si- mulacro Congrejjienis atteritur . ^Agit Fi- gura Certaminum , ne cum pericule -vero nafcantur . Er lane antiquis Gothis fublica Spe6ia:ula etjere in more fuiffe tradit Olr.us Magnus Lib. primo , Cap. z. HiPior. Langobardis , & Fran- cis par deinde ftud'um in Italia fuiflc «pinari licet. Apud Anonymum Poe- tsm de Laudib. Bcrcngarii Augufti Lib. 2. lego :

----- quingentatjue rohora belli Edaxit patriis horrentia virihus , atque Francigznis olim duris exercitj Ludis .

Ludi tamen ifti non Ludi fortaffe fuerunt, fed fiE\.'i certamina belli . Ad haec Aulico Ticinenfi au£tore Tomo XI. Rer. Italicar. difcimus , confueviflTe Ticinenfes , ineunte Se- culo XIV. quo is fcribebat , fimula- tis proeliis non raro inter fe congre- di, ut ea exercitatione alacriores ac aptiores ad vera efficerentur . Batta- gliole ejufmodi certamina appellaban- tur , quae hifce verbis ille Cap. 13. defcribit. Ut autem a pueritia melius doceantur ad hellum , ftngulis dicbus Dominicis atque Feflis &c. quaedam Spe&acula faciunt , quae Batta/iclae , fed Latine cnnvenientiits BiUicula uun- iUpantuY , Dividunt ef.i-.h Civitatem in partes duas : qnarurit unaquaeque multas ■ .Societates , five Cohortes babet . Pugr.ant autem ad invicem ligneis armis , ali- quando fir.iul omnes , aliquando duo feorftm , fe per occurfum a longe cly- feis ferientes , alterutri obviando . Ha- bent enim in capitibus galeas ligneas ^ quas Ciftas vocani , pannis lii^ niol- libus interius , exteviufque partitas , habantis in fupcrficie decija vel depida

MEDIl Atyi 124

A Jt*ae Societatis inftgnia , i^ ante faciem cfatem ferream circumflexam &'c. Ro» manis quoque in ulu fuere clavae & gladii lignei ad tironum exercitium. li quoque Scuta de vimine in modura cratiurit corrotundata gerebant , iifque armati ad palos cxercebantur. De his multa habet Vegetius Lib. I. Cap. XI. ex quo pofleriorum Seculorum

g homines muka didicifTe videntur . Quod obiter di£lum fit. Erat & Ra- vennatibus altera olim civilium cer- taminum fpecies , led quae crudelia ac funefta nimium poft fe confefta- ria aliquando reliquit , Rem narrat Agnellus in Vitis Archiepifcopor. Ravennat. Tomo If. pag. 154. ker. Italicar. ubi de Damiano Archiepi-

C fcopo XXXVL fcribit . Videlicet ibi mos erat , ut fingulis ferme diebus teftis extra Urbem una pars Populi adversus alteram ludicrum certaraen iniret : quod ipeftaculum die quadara in teterrimam caedem & carnificinara evafit : Die cmni Dominico ( ita inquit AgnelJus ) vel x/ipoflolorum die , Ra~ vennenjes Cives , non joll.m illuflres , jed homines diverfae aetatis , juvenes

j) & ephcebi , mediocres c^ parvuli pro~ mifcui /exus, per diverjas portas aggre~ gatirn egredientes ad pugnam prscedunt . Deliri i^ injani .' quando fine ccuffa Je morti Jubjiciunt . Contigit eo tempore ( videlicet circiter Annum DCXC. ) ut Tigurienfis Porta iniret certamen cum Pofterula , quae vocatur Summus Vicus, ji!.\ta Foj]am Lamifem. Qui ingrejfi in prima fronte , a fundibulariis injecuti , terga Pofterulenfes dederunt . Tigurienfes verd eos. infequentes , multa flravetunt corpor.t , C^ vencrunt ad praediSam Po- flerulam , minaverunt refiduum infra , & cortft egeruftt molchos ei^ Jerras , c^ cum vicioriJe in fuas reverfi funt domos . Pejora inde confequuta funt, quac apud Agnellum iegat qui vclit. A

veiQ

l25 DTSSERTATIO

Vero fortafle non abludat, qui lufpi- cctur, eam Rjvennatis Populi fciffu- ram a Graecis tunc ibi dominantibus, fi non procuratam , faltem libenter fuiffe roleratam , ut divifis Civibus tutius imperarent : quam artem fibi non ignotam alii ex Italis poftca oftenderunt .

Veri quoque fimile eft , ceteras XJrbes Italiae bellicofis iis tcmporibus ejufmodi certaminibus fi£lis indul- ^iffe, ut Populum fuum ad lahores artemque militiac educarent. fn Char ta Mutinenfi Anno MCLXXKVII. extra Urbera noftram erat P^atf-t» de Batalia. Huic Prato inde acceffiffe nomen non immerit6 fulpicari licet , quod ibi umbratiles illae pugnae ha- berentur inter Cives. Novariae quo quae ( uti fcribit Petrus Azarius in Chronico a me cdito Tomo XVI. Rer. Italicarum ) fimilis civjlium pu- gnarum locus olim fuit . Neque de- fideratus eft Mediolani . Gualvaneus dc la Flamma , qui circiter Annum Chrifti MCCCXXX. Manipulum FIo- rum fcripfit , a me evuigatum Tomo XI. Rer. Italicar. haec habet Cap. / 15. Extra rriuros Civitatis ( Mediola- \ ni ) erat Brolium magnum , uhi /uvenes ] in armis & pugnis dtverfis , exercita' ttonis cauff^ conveniebant . Additctiam: £x alia parte Urbis ex oppcfito , ubi di- eitur SanSIa Mana ad Circulum , er/it Hippodramwn Circi , ubi equeftres mili- tes fua haftiludia peragehant more Ro- mano. Adde 8c alterum Scriptorem Anonymum Mediolanenfem , qui in Chronico apud me manu exarato haec de Spe&aculo Civitatis Mediolani me- moriac prodidit .• Spedaculum erat quod- tlam magnum fpatium , ubi pueri de Mediolano certis diebus conveniebant ad diverfos Ludos peragendos , qui fiebant pluribus medis y aut de arcubus fagittas emittendo , vel haftat ptndere librato ja-

yiGESIMANONA . 126

A ciendo , vel latertm complexu fe invice?:t proflernendo , vel faltu longiori feu ait tiori profiliendo . Eff ifie loius , ubi nunt efl Pratf.m Communii . Edita eft s Clariffimis Do£liffimifque Patribus Socjetatis Jefu Antuerpienfibus ic Aa. Sanaor. ad diem XXI. Maji Vita Sanfti Petri Parentii , qui An- no Chrifti MCXCIX. in Urbcvetana

B Civitate a Manichaeis interfcaus , palmam Martyrii retulit. Auftor fya- ^ chronus haec de eo fcribit: Ptohi uit Urbevetanos in Carnifprivio a belivrum confltHibus a''ftinere , quia eo tempore. | Jiib Ludi occafione multa confueverant homicidia perpetrart. Ita Sanaus Bsr- nardinus, ut habet illius Vita a coae- vo Scriptore literis confignata , radl- citus evevtit mortaltm Lufum , qui Pe- rufti inter Cives vetufta confustudine vi- gshat , cv.m Scutis & Clavi . Vide etiam Notas Benvoglicnti ad Chro- nicon Senenfe , Tomo XV. Rer. Ita- licar. pag. 42. e quibus dilcas, Ann» MCCXCI. in Urbc Sencnfi ultra . qu^m par cffet, exarfiffe utriufque Popularis faaionis animos, dum ha-

D beretur la Battaglia aW Elmora , ita ut ptr quefto fi levi via , che r.on fi giocaffe con battaglia di Pertiche ni di Saffi.' ma the fi giocajfc alle Pugna per meno fcandah . E coii fu il principi» del G-.uoco delle Pugna in Siena , e le- voffi via f altre battaglie . Quac autem de Saeculis pofterioribus fcribo, for- taffis a feri antiquitatc originem tra- xere. Nam praeter vctuftum Raven- natis Populi exemplum nuper memo- ratum , fcralia hujufmodi certamina info Seculo Aerae Chriftanac Q_uin- fto in ufu'fuiffe deprehendi . Audi San- ftum Auguftinum ita fcribcntem Lib. 4. Cap. 53. de Doarina Chriftiana • Qitum ttpv.d Caefaream Mauritaniae Popu- lo diffuaderem pugnam civilem , vel potitis quam civilem , quam Catervant vocabant ^

ncnue

127

ANTI ^UlT.

neque etitm Ctves tantummodo , verum etiam propinqui , fratres , pojlremh pa- rentes ac filii Lapidibus inter fe in duas partes divift , per aliquot dies continuos certo tempore atini follemniter dimica- bant , & quifque ut quemque peterat , eccidebat : egi quidem granditer , quan- tiim valui y ut tam crudele (j^ invete- tatum malum de cordibus & moribus eorum avellerem H^c. Haec Auguftinus circiter Annum CCCCXXVI. quae fatis indicant , quantum fit virium inveteratae confuetudini , ita ut ani- malia ratione praedita non animad- vertant, fe in ultimam dementiam abripi .

Praeterea barbarici aevi fpe£lacu- lum familiare fuerunt Duella , five jfingularia certamina, dc quibus a£lu- rus fum in Differtatione XXXIX. de Duello . Ea palam habebantur. Con- fluebat Populus univerfus, impium experimentum fpeftaturus ; iplique ctiam Imperatores , Heges , ac Prjn- cipes , quum pugna futura erat inter mobiles viros , interdum Ludo cru- deli intererant. Ad Saeculum ufque a Chrifto nato XVI. abominanda eju- fmodi confuetudo manavit , ejufque cxempla utpote obvia a me Leftor jiequaquam exfpeftet . IUud potiiis commemorandum eft, non ignotas quidem Romanis & Graecis antiquis , uti Vergilius prae ceteris teftatur , fuiffe reftitutas poft, ac fupremum poftea locum inter publicos Ludos obtinuifTe, fi£las illas concertationes , quae Torneamenti & Giafire adhuc Ita- lice appellantur . Doftiffimus Du- Cangius tum in Gloflario Latino , tum in Differtatione Septima ad Join- villam , erudite pro more fuo origi- r>em Tomeamentorum inquirit, eamque Gallis, & fingulari etiam titulo Gau- frido II. Domino Pruliaci tribuit : ^ui teSe Chronico Turonenfi ad An-

MBDJ I AtV l 128

A| num MLXVI. Tomeamenta invenit. Gallica profeflo vox , a verbo tour- ner , ejufmodi fententiam confirmat , praeter Matthaeum Parifium , qui ad Annum MCLXXIX. Cor.fli6ius Galli- cos Torneamenta nuncupavit. Otto Frifingenfis Lib. prim. Cap. 17. de Geftis Friderici , Tyrocinium comme- morat, quod vulgo nunc Turniamentum

B dicitur . Quae Romani milites olim in otio agebant , & quae nuper de Theoderico , eiufque militibus attu- li, rudimenta quaedam fuiffe viden- tur ejufmodi ludicrarum decurfio- num* quae a turmis equeftribus ar- matis, equos in gyrum agitantibus, feque ferientibus invicem Lanceis & Gladiis hebetibus , peraguntur. Sed & armis interdum arutis , ac hoftili paene more eadem Hjftiludia olim habebantur, ita ut Ludis hifce etiam mitionbus vix unquam finis ftitue- retur, quin per alicujus nobilis viri caedem voluptati luftus fuccederet j ab unis enim Nobilibus viris certa- mina ifta haberi confueverunt . Pro- pterea in Concilio Lateranenfi IL

D oecumenico, Anno MCXXXIX. Ca- non. XIV. in Remenfi Anno MC- XLVIII. Canone XII. ac in aliis permultis Conciliis, fubinde interdi- £la fuere Torneamenta quaeque , ea vi- delicet , undc horainum mors confe- qui poterat. Verum fruftra obftitere facrorum Praefulum Canones: ufus adeo altas radices cgerat , ut ne com- primi quidem , nedum vinci , fe paf- fus fuerif. Illumque non fine aemu- latione finitimae gentes fingulac ado- ptarunt, quod praecipue iliic ad pro- dendam fortitudinem & dexteritatem fuam illuftribus viris aditus aperire- tur. Quo tempore invefta fuerint in Italiam Torneamenta , incer.*um eft . Fortaflis eorum amor atque ars in- I valuere apud nos longe antea qu^m

cre-

I2P DISSERTATIO

credant Gallici Scriptores. Lauren- tius Vernenfis , five Veronenfis , qui Anno M<^XV. fcripiit Carmen de Bello Balearico , editum Tomo VI. Rer. Italicar. Hugonem Vicecomitem Pifanum kudat his verbis:

i/ff vice qu! Comttis Plfana praefidet

Hugo , niilitiae cui praehent firtgttla

latidetn , .Ag^nine qui toto •vitam fervavit ho-

neflam , Hajiayum LuJis , & cttrftbus tiftis

eqtiontm , ^: proponendo vincenti praer,:ia curjus ,

Quamquam haec interpretariquifquam poflic de Ludis iis tantummodo, quos G ujlre appcUamus , & quibus (altem vides deleftatos fuifTe Italos vel fub initium Saeculi a Chrifto nato Duo- deciiTii: attamen non immerit6 etiam opineris , aai heic de Torneatnitntis , quum fimul jungantur H^ftarum Ludi , & Curfiratio Equorum . Anno quoque MCLVIII. uti memoriae prodidir Radevicus Lib. z. Cap. 8. de Gsft. Fr derici Primi , Cremonenfes Placenti- noriim militiam ad certamen provocave- rant , qttod moab vulgus Turntimentum vocant ; ibique hinc inde aliqui fauciati , aiii capti , quiJam occi/i funt . At fre- quentiori in ufu fubfequente Seculo spud Italos ejufmodi certamina efle coeperunt , pofi«^uam Anno MCC- LXVI Carolus Provinciae Comes , Siciliae ac Apuliae Regnum adeptus, Gdllicae militiae mores apud Italicam gentem propagavit. Erat huic Princi- pi incredibilc erga ludicras hafcc de- certationcs ftudium , ac fumma in eis peritia ; atque ejufmodi .fpe6tacu- lis obkftabat non corda tantiim fui Populi , fed & reliquorum , praefer- tim nobilium Gallicae gentis , cui Tom. VI.

B

FIGESIMANONA . 130

A undique ad eum confluebant, ut in iis Ludis ftrenuitatis fuae periculura facerent. Tanti animorum ac armo- rum motus quo vergere aliquando pofient, fecum haefitans tacite per- pendebat Ludovicus Galliae Rex il- lius frater , in Sanftorum poftea ca- tslogum inlatus. Quare ubi a£lum eft de cvocando ad Regnum S.culuna Carolo, Ludovicus rem fuam agi ra- tus, in ejus exaltaticnem non folum confeniit, fed & operam fuam Juben- tiffime contulit . Audiendus tft heic Ptolomcus Lucenfis ia Annalib. Ec- rlef. Tom. XI. Rer. Ital. In quo qui- dtm fado aafutt favor Rcgis Francortitn trtptici de cauffa , v.t di&us Rex aliquan- do rrtulit &c. Tertia cauffa fuit quies Jui Regni , quod perturhabat Cartlus itt Tornearnentis y ej^ aliis . Potiflimum er- go iis temporibus folennia Haftiludia apud Italos , praecipue apud Princi- pes, majori in honore ac ufu , qu^m antea , tffe coepifTe opinor. Proinde Dantes Al.gherius Cap. az. Inferni , veluti rem vulgarem ineunte Seculo XiV. fcribit:

JE vidi gir gualdane , Ferir Torniamenti , e correr Gioflra,

Quae verba Benevenutus Imolenfis, ejuldem Seculi Scriptor , in Com- mtnt. a me editis * Tom. praeced. ita interpretatur : Gualdane.' idefl Mafina- tas , hrigatas in diSo tumultu ^rretii . Ferir Torniamenti . Hic conftdera ., qucd aliqui glor:ficare volentes fuam patriam , dicunt .• IJia Torniamenta C^ Equifler- nia faSa Junt ^rretii tempore Guidonis de Tarlatis de Petramala , qui vir va- lent fftmus Terram illam maxime exalta- vit , (^ exornavit viris , viribus , mtt- ris , i^ orr.ni cpere pulcro , fub quo mul- ti viri militares exercebant fe in iflis rebus bellicis . Sed quidquid dicatur , /- I ftud

• In hac Edir. in calce Tom. III. hujufce Operis Antiq. Med. Acyi .

iji ANTI^UIT.

ftud cjl Mllenum a propo/ito , ^uia eii- A ffus Epifcopus tnagnifi:us non claruit tempore <Au&oris , immo pojl e/us mor- tem. Nec dubtto , ft noviffet gefla ejtts , non tacuiffet omnino . Ideo dico , quod %4uHor non refert amplius diBum juum ad .Arretium , fed ad alias Terras : quia ^Uilor poteiat vidiffe ifla Spe:lacula Florentiae , Bononiae , Ferrarlae , e^ a- libi . En ubi potiffimum militaribus B hifce Ludis opera tunc daretur. Fer- retus quoquc Vicentinus Hiftoricus Lib 4. Po<imar. de Scaligeror. origin. quod Tomo IX. Rer. [talicar. evul- gavi , juvenilia ftudia Canis Grandis Scaligeri defcribens , paria Veronae ineunte Saeculo XIV. a£ta fuiffe fcri- hit his verfibus:

Jam non haflae gravis , jam non pue-

riliixii armis , lAut ■vacui pitgnare manu, Simula-

craque belli Sumta juvant , fra3aeque novis con-

curfibus haflae , JE* galeae , validoque eitfis coUifus ab

iilu , Sive celer mediis producis equtria cam-

pis , xAgmen agens equitim ^e.

Ita & in Italia a longo tempore in ulu fuere ludicra certamina duo- rum equitum hafti concurrentium , ^uae Gio/lre appellantur. Originem vo- cis a Graeco T^S«-f» Salmafius in No- tis ad Hiftoriam Auguftam deducit. Sed uti Menagius animadvertit in O- rigin. Linguae Italicae, Graecus Scri- ptor Nicephorus Lib. 10. HiRor. di- fertis verbis teftatur, Giofl/a efie ver- bum Latinttm , five Italicum j ac pro- pterea Fcrrarius ac idem Menagius arbitrantur, a jiifla pugna eflFormatam fuifle per Italos vocem Gioftra. Alii a Graeco /irf fe , ^nod luclam fignifi-

C

D

MEDTl AEVl 132

care dicitur, &: cujus exempla nulla ego reperioj alii a Latino adverbio juxta y vocabuluni hoc arceffunt. E- go potiiis nihil hcic fapere , qu^m etymologias male confutas adoptare , amo. Alioquin & mihi liceret deri- vare Gioftra a Clauflroy five loco cer- taminis, quem Tufci Chiofira , Lom- bardi ver6 Cioflra , & demum Gio- flra appellare potuerint . Porifnmum: ver6 Saeculo Chrifti XIV. Haftiludia ejuimodi Italica gens ufurpabat. Cor- tufii Hifior. Lib. 4. Cao. 6. publi- cum Ludum defcribenies , haec a- junt : Ihi fuerunt Dominae puhherri- mae , haftiludia , & tomcria • CT^ bre- viter ad pe>fe'lum giulium nifyil defe- cit . Kurfus Lib. 5. Cap. 7. Fuerunt etiam h.iftilndia , Gioftrae , ttrneria , ^ omnia \olatia cogitata . Sed & Quin- tanae Ludus ante aliquot Secula no- tus fuir, quum ejus mentio occurrat anud Robertum Montenfem Lib. 3. Hiftor. Hieroiolymit. Matthaeum Pa- ris ad Annum MCCLIII. Fatium dc Ubertis Florentinum in Djtramunio. Vide Du-Cangium in DifTertat. J. ad Joinvillam. Fuit & alter Ludus militaris apud Iralos, quod Bagor- dare , & ^rmeggiare nuncupabafur . Praer-ipue ejus inftitutum hoc fuit. Adolefcentes fere femper nobiles , e- quis infidentes, fimili vefte , paribu- fque armis magnifice conte£ti , aut per Urbem incedebant, pugnas inter fe mentiti , aut obviam Principibus procedentes , eis in itinere praeibant, excurfionibus cquorum , & haftis ac enfibus innocuis ludentes. Hujus-ne fpeftaculi pifluram quaeris ? Illam accipe. Sabas Malafpina, cujus Hi- ftoriam habes Tomo VIII. Rer. Ita- licar. infperatum Caroli Provinciae Comitis , futui i Siciliae Regis , ad- ventum Romam Anno MCCLXV. defcribit Lib. a. Cap. 17. fimulque

hcnc-

155 DISSERTATIO

honores ci a Populo Romano habi- tos. Quilihet y inquit, Nobiiis jecun- tlicn Juarurn facultatitni potentiant fecum quorumdarn equitum comiiivam /ignantif induit ad ludendum ; & omnes excipiunt plattfu pavidos , gaudentqtie videntes Francigenae . Pojlquatn omnes laeti Fran- C0S , oculofque fuorum lu/lravere in equis , Jignum clamore paratis dabat miiitiae praecuifor . Ceteri fhtim difcurrebant pa- res ^ C^ alii terni agmina folvebant de- duBis cboris j ntrfufque vocati convertere vias , hafias e contra ferebant , Inde alios curjus , aliojque recurjus alternis fpatiis frequentabant .' nec alternos ceffa- bant orbes orl'ibtts impedire . N^c terga fugae ntidant , Nunc votunt hojtilta ( an potius haflitia ? ) inoffenfi , .Ac ftcttt lai^yrinthtts quondam , vclut fertur , in alta Creta caecis parietihus habuit textum iter , i^ viam ancipitem mUle doiis , nen aliter Romana girata ve/iigia curftt impediiint pluries repetito, Hunc autem motem curfus xAfcanius , qtmm muris oingeret ,Alham , prifcos Latinos edocuit cslebrare , Joannes quoque Villanius , aliique complures Hiftorici , huju- fmodi BagordoYum meminere .

Eodem Seculo XIII. akerius ge- neris Sp'£tacula Hiftoria Italica no- bis exhiber. A Rolandino Patavino in Chronico Lib, prim. Cap. lo. ad Annum MCCVIII. commemoratur magnus Ludus faffus in Prato Vallis . JEf omnes contratae de Padua , Jingulae videlicet ad unum d^ idem fignum vc- flimentoYum ( a una fleffa divifa ^ Ita- iica Lingua diccbat ) fe novis veflii'us innovarunt. Et tunc in praediilo lo:o de Prato Dominae cum Militihus , cum Nobilibus Populares , Senes cum Junio- rilius , iii magnis folatiis exijientes i» feflo Pentecofles y C?" ante & pofi per plures dies , cantantes & pfallentes tan- tam cfiendehant laetitiam ^ quafi omnes fra'rcs 0-c, Quid fingulare in eo Lu-

FJGESIMANONA. '134

A| do faftum fueric, non explicat Ro- landinus . Sed is alterum Ludum ac- curatius depingit eodem Lib. primo, Cap. i:?. habjtum Tarvifii Anno MCCXIV. Fuit autem hujufcemodi Cu- ria , five Lttdus , Facfum efi enim lu~ dicrum quoddam Ca/irum , in quo pofitae funt Dominae cum virginibus , five do- r/}icella!'us & fervitticibus earumdem ,

B quae fine altcujus viri auxilio Caflrum prudenttffime defenderunt , Honeftatis Caflrum lub ea imagine defignatum puto . Futt etiam Cafirum taliOus tnu- nitionivus undique praemttnitum , fctlicet varis & grifeis , & cendatis y purpuris , famitis & ricelli) , fcarletis & balaa- chinis (^ armerinis . Quid de coronis aureis dicam cum gtyfotitn i^ hyacin-

Q, this , topa^iis liir fmaragdis , pyropis & margaritis , omnifque generis orr.an.entis , quihus Dominarum capita tuta forent ak impetu pugnatorum ? Ipfion quoque Ca~ Jirum debiiit expugnari y &■ expugnatum fuit hujufcemodi telis & infirumentis , porr.is , da&yiis , iS' mufcatii , tortellis , pyris , & cotanis , rofis , Itliis , e^ vio~ liy; fimtliter amp:tllis halfami &c, Ad

D hoccc Speataculum certatim confluxe- re Veneti , Patavini, aliique finitimi Populi , cum fuis quilque Vexillis. Veriim inter feflivos ac folennes Ita- loriim Ludos illud faepe frequenta- tum , quod appellatum fuit tener Cor^ te . Scriptores Latini Curiam habere dicebanc, uti nuper Rolandinus fcri- pfit. Occurrit praeterea tener Corte handita , quod ncmpe emiflb banno , five publico invitamento , Populos etiam cxteros ad eam Curiam hono- randam allicere Principes magnifici folebant. Eccelinus de Romano apud eumdem Rolandinum Lib. 2. Cap. 14. innuit Curiam circitcr Annura MCCVI. Venetiis habitam his ver- bis : Erat ccnjiituta Curia quaedam cauf- ia fclatii Vemtiis , ttbi fuit ^t^o Mar~ I l ehi*

135 Al^Tl^UlT,

cblo { Eftenfis ) pater Marchicnis iflitis , & alii de Marchia nobiles (Ji^ potentes . Quam Curlam pater metis honorave defi- derans , hahuit undecim Milites , & ipfe exflitit dtiodemts .■ qtiorum omnta fimilia fitertint veflinienta , in re una fotummodo difcrepantia , quod fcilicet mantatttra patris mei fuit de armerinis , fed alionim de pretiofis varis Sclavo- ntae &'c.

Quid in ca Curia fa£tum fuerit , fileC Rolandinus. Sed mos erat Ludis railitaribus , idcft Torneamentis & Gioftris , aliifque ficlis certaminibus operam dare , choreis , & conviviis opiparis indulgere , equitum choros fplendide comcos ducere, Hippodro- mia , fivc equos curfu certantcs , aliaque eiufmodi oblrftamenca non line incredibili magnificcntia ac ap- paratu ornamentorum exhibere . Ple- rumque etiam menfa Palatina omni- bus advenicntibus parata erat . Quo tempore Bonifacius Marchio & Dux Tufciae nuptias iniit cum Beatrice Fridcrici Lotharingiae Ducis filia , lioc eft circitcr Annum MXXXIX. magnifice raulta ab eo funt afta, uti narrat Donizo in Vita Mathildis e- jus filiae Lib. prim. Cap. g. Tomo y. Rer. Italicarum . En ejus verba :

- ... - Quf Dux cum per^eret illo , Ornatus magnos fecum tulit , atque

Coballos , Sub pedi/fus cjttorum chalibem non po-

nere folum Jufferat , argentum fed ponere , fit

quafi f^rrum.' Effe repercuQum clavum volult quoque

nullum , Ex hos ut gentes peffent reperire quis

effet.

Infra addit:

Fer menfes tetnos fiunt cotivivin , veti

ME D 11 A E 1/ 1

1^6

B

D

Non ibi pigmenta tritantuf , fed quafi

Spelta ; %Ad curjum Lymphae molendinantur

ibidem : Gtirgite de ftitet pottts trahiturque

Lyaei • Ex aiio ptiteo refitiebat potio.' vero Situla pendebat ex argentove catena , Cum quibus batirittir dulcijfima potio ,

vinum : Obbas vel lances ad menfam fert e-

quus , atque ^Argento fplendent , auro quoqtte vafcu-

la menfae &c.

Tum ver6 praefertim hilares ifti Po- pulorum conventus celebrari confuc- verunt, quum quifquam ex Principi- bus Uxorem ducebat , aut Militari cingulo, five honore Militiae donan- dus erat . Certc dum Curiae folennes cclebrabantur , tunc ctiam novos Mi- lites crearc ufitatum fuit. In Chro- nico Eftenfi , Tomo XV. Rer. Ita- licar. ad Annum MCCXCV. feu potius MCCXCIV. ./^^^0 Marchlo E~ ftenfis , Ferrariae, Mutinae, Regii &c. dominus , faclus fuit Mtles per Do- minum Girardum de Camino , qui tunc dominus erat Civitatis Trivixii , fupet Platea Communis Ferrariae ante per- tam Epifcopatus . Et magna Curia tunc fuit in Ferraria . Eamdem rem Au- ftor Chronici Parmenfis Tomo IX. Rer. Italicarum ad Annum MCC- XCIV. hilce verbis cnarrat : In fe- flivitate omnium San&orum Dominus t/fZX'" Marchio Efienfis , una cum Do- mtno Francefchtne fratre fuo , congre- gavit in Civitate Ferrariae maximam C^ honorabilem Curiam omnium Pro- cerum Civitattim Lombardiae de amieis fuis . In qua Curia faBus fuit Miles cum praediBo fratre fuo per Dominum Gerardum de Camino Dominum Tervi- fii &c. Neque minori magBificen-

tii

137

DISSERTATIO FIGESIMANONA.

tia Curiam Veronae celebravit An- no MCCCXXVIII. Canis Grandis Scaliger. Adjunxerat ille nuper di- tioni fuae eximiam Urhem Patavi- nam ; atque ut tantae rei felicem ce- lebraret evenrum , Ludos folennes in- dixit , multofque ea occafiene & ipfe Militari honore infignivit . Qui Chro- nicon Veronenfe Parifii de Cereta continuatum nobis reliquit Tomo Vlir. Rer. I alicarum , haec de Cane tradit •//./ ghnam ampliorem de ob- tentu Civitatis Paduae , ultimo OTobris in Verona maximum gaudium c^ Curiam celebrav.t , c^ creavit triginta oBo r,ia- nt* fua de diver/is partihuf Lombardiae ( Milites ) : & duravit feftum per u- ntim menfem in Civitate & Palatio Ve- ronae. Paria habent Cortufii Lib. 4. Cap 6. quorum verba accipe: Domi- nus Canis gaudium voltiit effe folenne: & tnultis Nobilibus donavit honorem Militiae , quos ornavit veflihtts atireis d^ purpmeis , aureis cingulis , de/it eriis , C^ pulcberrimis palafrenis . ,Ad hoc gau- dium convenerunt de diverfis partibus Hijlricnes univerfae nationis , & omni- bus donis c^' expenjis Dominus Canis voluit provictere .

Sed inter ifta Popularia Speflacula «rant quae olim fummam Plebi lae- tiriam creabant, nunc autem a fe- veris hominibus veluti ridenda vix probarentur. Anno MCLXII. Udel- ricus Pstriarcha Aquilejenfis Veneto- rum fines adortus, in proelio ca- ptus, & Venetias ductus cum aliis captivis , tandem libertati redditus cft, poUicitus fe quotannis exhibitu- rum Duci duodecim porcos pingues , & duodecim panes die Mercurii Car- ntfprivii , ideft ultima Feria quarta Bacchanaliorum . Ob hoc ( funt vcrba Andreae DanduH in Chronico , To- ino XII. Rer. Tfalicar. ) teperitur Jla- tutum , ut annuatiut die tfiumpht , ajfi-

138

*^

flente Duce & juhsnte , unt tauro ^ animalibus praediclis in Platea capita ar/tpiitentur . Deinde tit Dhx in Ma/ori Snla pYOcedens coram Populo cum kacu~ lis ferratis Cafira fi^ttraliter condita dejiciat , ut eorttm poena in animahbus figuraliter defSgnata , & Cafirorum Pa- triarchae deprtlfio in Cajiris iigneis exem- plariter demonfirata , tanti triumph< po- fleris memofiam derelinquant, De occifls taliter animalibus Dux pofiea omnes & fingulos de majori Con/ilio participes reddit , ut ftcut in obtinenda vi^oria fe periculis fubmiferitnt , ita eJ o'Henti il- lant fibi fentiant fru&uofam . Sed quutn ifta Sanfovrno tefte Lib. X Cap. 273. Venet. Defcript. plus ridiculi qu^m dignitatis praeferre viderentur, fer- vato f^ntum more decollandi tauri , cetera fub Andrea Gritto Duce fu- blafa fuere. Cur ver6 haec rifurri moverent, intelJexifti e Dandulo : nam fub tauri formi fe caput ampu- tare infelicis Patriarchae fignifica- bant j duodecim ver6 Canonicos ca- ptos fub duodecim porcorum figuri jugulari ; & in ligneis Caftellulis Forojulienfium maj^natum Caftella dejici. Neque fortaffis giavitatem fa- piebat , Ducem ipium & Senatores pugnafle contra imaginaria illa Ca- fteJIa. Audi Marinum Sanutum in Hiftor. Venet. ad Annum MCLVI. Tom. XXII. Rer. Italic. 11 Patriarca promife egli e i fuceeffori di non mole- flare mai piis Grado , e di dare ogni anno al Doge e al Comun di Vene^ta per tributo nel Giovedl Graffo un Toro grande con dodici Porci , e dodici Pani grandi dt uno Stajo di farina /' i*no , e certo Vino . E fu decretato , che ogni anno in tal memoria il Gioveai fuddet- to fi faccitt una fefla lulla Pia^X'* <^* San Marco di caccia di Toro , e fi ta- gli la tefia a' detti Porci , che ftgn^fi' cano i Calonaci predetti . Poi fi vadtt

ia

i3f A-NTl QJJIT.

in Sala , la tftiale al pvtfente ft chiama de Signori di Notte . E il Doge con gli altri primi della Citti cd Bra-zolari in mano traggano contro alcuni , come Cafielli , tenuti in mano per gli Scu- dieri del Doge , i» fegno della rovina de' Cajlellani della Patria ., Tamen detti Bra^olari al prefente non ft tirano piu .• tna il Patriarca manda quanto e notate di fopra , e /i fa la caccia i^ c. In ca quoque inclyca Urbe ufque ad An- num MCCCLXXIX. perduravit fe- llus dies Mariarum , quum (ingulari acmulatione interdum duodecim Vir- gines iumtu ac pompa incredibili or- narentur ac deducerentur per Ur- bem : cujus confuetudinis defcriptio- ncm habes apud nuper iaudatum Fran- cifcum Sanfovinum Lib. 12. Venct. Defcript. In praelaudati Marini Sa- nuti Hiftoria Veneta, fub Petro Cr.n- diano Duce non vivae Virgincs, ied fimulacra Virginum lignea pnrtata fuifle dicuntur. Ita Anno MCC- LXXXI. Bononienfes pcr prodrio- nem Favcntiam ingrefli, ac Lamber- taciis trucidatis, aut inde cxturbatis , inftituerunt la fefla delta Porchetta , quara adhuc rccurrente die fefto San- 8i\ Bartholomaei obfervant.

De Curiis autem tunc celebratis , five Corti bandite , illud mihi minime diffimulandum eft , videlicet fere fem- pcr illis interfuiffe Mimorum , Cir- culatorum , Funambulorum , Scurra- rum , Agyrtarum, Ludionum , ac id genus aliorum hominum, qui lufibus fuis , fue cantilenis tum Palatium tum Populum diu roftuve oMefta- bant . Giulluri a Tulcis , & Giocolari nuncupabanrur , 5r apud Latinos cjus aevi Scriprores , Joculares «5c Joeulato^ rts nominatos videas. Q;_iod ftupeas , erat hujufmodi Dnnionum ac ncbu- lonum ea extftimatio 6c fortuna, uc nunquam nifi bepc donati a Pnn-

MEDII JEVI

D

1

140

cipibus inde recedercBt. Immo quac pretiolae veftes dono iildcm Princi- pibus off^erebantur , in iftos nugiven- dulos eff^andi fere femper (.onlueverc. Is enim corum temporum mos fuit , ut qui Nobiles viri ad nuptias, alia- ve lolennia Principum conveniebanr, manibus vacuis niinime accederent , fed finguli aliquid teftandae amicitiac aut oblequii caulsa c«nferrent . Si otio abundas, lege quae Benevenutus Aliprandus, infelix fed veridicus Po8- ta in Chronici Maniuani heic cvul- gandi Lib. 1. Cap. 35. narrat , hoc eft illuftrem Curiam , la grart Corte , habitam Mantuae Anno MCCCXL. quo tempore Gonzagae ibidem domi- nantes non unas nuptias celebrarunt. Tunc varii Italiae Principes , praete- reaque Nobiles quamplurimi viri , quorum nomina figiliarim ibi recen- lentur, obtulere pretiolas vcftes. Eas Riihe Italica Lingua appellabat . Ut autem Pccta ait , lub unius Ro j e no~ mine veniebant Veftito , Guamaccia^ Guamaccione y ManteLo , Cappticcio . Alii ver6 generofos equos , alii praeterea argentea vafa , aut moniLa largiti funtj quae firgula Aliprandus cnu- merat, ita ut qui tot dororum ca- talogum legat & confideret, nequeat non mirari illorum temporum morcs 3 noftris adeo difrimiles, Sed quid faftum de tot illis veftibus ma^no emtis , ac liberaliflime collaris? Eas rurfus Mantuani Principfs dono de- dere Scurris ac Muficis. Accipe Aii- prandi verba Cap. ^6.

Tutte le Robe fopra nominate

Furon in tutto trent^ otto e trecento , i/f' Biiffoni e Sonateri donate .

Vicifllm vero & ipfi GonznTae er^a multos nobiles viros munifi os fefe pr^ebuere; ut idem Poeta tradit, c,ui

sar'

,41 DISSERTAT^O

Barrarionem fuam his tandem rudi- bus fane verfibus concludit :

Otto glorm la Cofte fi dmare . Torneri , Giojlre , Bagordi facta . Ballar , cantar' e Jonar facean fare . Qtiattrocento Sonator fi dicia , Con Bujfoni alla Corte fi trovoe. Roha e danari donar lor facia . Ciafcun moho contento fi chitmoe <S^c.

Quanta autem magnificentii co ipfo Seculo decurrenre Vicecomires Mediolani Principes in fuis Curiis habcndis efFulferinr, Corii Hiftoria non uno in loco oflendit . Sed om- nium oculos praecipue praeftrinxit folennis pompa adhibita in nuptiis Lerntlli , five Lconetti Anelorum Fepis filii cum Violante Galeatii Vicecomit s filia Anno MCCC- LXVIII. Mirabili apparatu, donis innumeris , incredibili Populorum con- curfu , luxu, conviviis , & oblef^a- irentis, quorum fimilia remo ufpiam viderat, res acla eft Mediolani , & ab eodem Corio enarrata , atque an- te iilum ab Auftore Anonymo An- nalium Mediolanenfium , quos dedi Tomo XVI, Rer. Iialicarum . Sed fu- fius camdem Curiam defcripfit Ali- prandus Mantuanus fupra memoratus Cap. 4p. informis fui Pccmatis, cas nuptias ad Annum MCCCLXVI. perperam ftatuens. Inter cetera is ait:

Fu fatta la detta Corte in MHano. A'ow fc ne fece mai la fomigliante .

Ego cetera praetereo, apud eum non fine admiratione legenda , memora- turus tr,ntummodo illud , quod ad Mimos & Scurras fpeilat ; reque enim ad Sntflaculum adeo magnifirum ifto- rum agmina defiderata fuerc . Ita er- go jille:

FIGESIMJNONA. 142

A

Mcffer Lionel colla futt compa^nia D' altrt Baroni , per farfefi onore, Robe cinquecento a i Buffon dafia.

Bulfoni , Zigoladri , e Sonatore Per GaleariZP offai Robe donate . Bernabi lor fe dat danari ancore .

B Et corum quidem Seculorum mos fuit pafim obfervatus, ut nullius fer- me Principis, aut potentis viri , etiam fapientis, aula foret , quac non ali- quem Scurram , immo multos nutri- rer . Nempe eorum facetis diflis in- ter graves curas recreari fe pofle Ma- gnatts arbitrabantur j & per eos , ri- fu veniam faciente, aliquid interduni veri audiebant , quod nemo fortaflis alius delicatis eorum auribus porri- gere aufus fuiflet . In proceffu Ber- nabovis Vicecomitis apud nuper me- morarum Anonymum Au£lorem An- nalium Mediolanenfium Tomo XVL Rer. Italicar. pag. yc?^. & alibi, Hi~ firiones , five Buffones ejufdem Prin- cipis «on femel nominatos videas . Celebres adhuc funt GoncIIa , ac alii Scurrae, quibus utebantur Borfius Effienfis Ferrariae ac Mutinae Dux , optimus proftfto ac prudentiflimus Princeps Saeculi XV., ut Alphon- lum Arragonum , Siciliac , & Apu- liae Regem celeberrimum , aliofquc Regulos aewi illius ejufmodi homi- num genere deIe£latos omittam . De- fcribit Ricordanus Malafpina felicem Reiaublicae Florentinae ftatum ad Annum MCCLXXXIII. Cap. zi^. Hiftor. Florentinae, atque inter ce- tera fcribit , nobiles ac potenres Ci- ves tunc non attendeano ad altro , cbt a Virtu e gentile^^e . E attendeano per le Pafqne a donare a uomini di Corte, e 0* Buffoni molte Robe e ornamenti. E di piii parti , e di Lombardfa , e d' al-

tron-

143 ANTI2U1T,

tronde , e dl tutta Jtr.lia , "venivano al- la detta Fnen^e t detti Buffonl alle dette fefle : e niolto v erano volentieri veduti , Audiflin Uomtni di Covte ? Hoc nomen facetis lepidifque viris impofitum, non quod in principum aula omnes verfarentur, inter fami- liares eorum numerati , fed quod ad omnes Curias ( Italice Coni ) appel- latas atcurrerent . Immo quoque Mi- nijirieri appeliati funt, quafi Mini- ftelli Palatini . Quod nomen aoud VUIanios occurrit, & a Vo-abu!arii Furfuracei Au6loribus fignificare di- citur Uomo di Corte . Sed tsm Uomini di Corte , quam Mini/lrieri nuncupa- bantur, qui fuis facetiis aut jocis Principes 5c Magnates ad hilaria^em ac riium concirabant. Apud Joan- nem Villanium Lib. 7. Cap. 88. re- petita videas, quae nuper Ricorda- nus Malalpina nobis enarrabat . In editione Junftarum legitur : ^Ua quale Corte vennero di diverfe parti e paefi tnolti gentili Uor/iini di Corte , e Gitt colari , e fttrono ricevuti e prowedttti onorevolmente . Sed illud gentili expun- gendum puto , 8c legendum moJti Uo- rii<ni di Corte . Infra idem repetitur : Onde di Lombardia e di tutta Italia vi traevano Bujfoni e Bigerai , e Uomini di Corte , In Codice, quo fum ufus ad Joannis Villanii editionem , non lcgitur B'gerai . Iftam vero exiRimo voccm , quam Hiftoricus mutuatus fue- rit , aut alius in ejus Hiftoriam in- truferir, ex Gillica Lingua petitam, quae B'gar>e appellat hominetn vefti- bus diverfi coloris indutum , quales Scurrae olim eflTe conlueverunt . Vide in DifTertarione XXXIII. de Origin. Voc. Ita/icar. Bz^arro . Verum, ut au ftor eft idem Villanius Lib. X. Cap. 152. Anno MCCCXXX. a Florenri- nis conftitutum luit : C/>e a Corte de* Cavalieri novelli non fi potejfe vefiire

MEDII AEVI

144

per donare Robe a^ Buffcni , che in pri- ma affai fe ne davano . In aliis tamen Urbibus eodem Saeculo XIV. huju- imodi conluetudini libcr curfus rcli- aus eft. Anno MCCCXLVII. N;co- laus Laurcntii, Tribunus Romanus , vir alioqui phantafticus , Militiae ho- nore decoratus eft . Anonym.us Au- ctor illius Vitae Cap. 25. in hoc Opere edendae, narrat , tunc ad Ur- bem confluxiffe la mclta Cavallerta di diverfe na^ioni di gente , Baroni , Po- polari , Forefi , a pettorali di fenagli , vefiiti di v^endado con bandsere . Fa:e- vano grande fefla: correvano giocando . ( Hoc, ut fupra dixi, bagordare ap- peliabant. ) Ora . ne vengono Bitffonl fetixa fine. Tum Cap. iy. magnifi-

q' cum convivium a Tribuno inftru6iutn defcr/bens ait : Mentre lo manucare /? faceva , fen^a gli altri Buffont molii , ftt uno veflito di ctiojo di bue : le corna in capo avea: bue parea ; giocb e lalta . En quibus olim obk£I;abantur Itali- corum animi. Neque difpar fuit in Germania & Gallia ritus. Alberto Argentinenfi tefte , Anno MCCC-

D' LVI. Metenfi in Urbe Carolus IV. Auguftus folennem Curiam , ut aje- bant, habuit . Ele&ores i^ Officiales feu miniftrales Imperii veniebant Juper equo ujque ad menfam. Defcendentes ve- rb de equo coram mensa y Htflrtonihus & Mimis dabatur equus . Ita Anno MCCCLXXXII. Conforto Pulice te- fte in Hifter. Vicentina , habita eft magnifica Curia in nuptiis Antonii Scaligeri, ubi fuerunt plures quam du- centi Hifltiones diverjarum regionum ^ qui nova indumenta finguli perceptrunt fecundiim dignitates , valoris ad minus decem Ducatorum pro quoquo .

Longe ver6 ante ifta tempora nu- per memoratus Bonifacius Dux & Marchio Tufciae , Mathildis Ccmi- tifTac pater, quo tempore Beatricera

Lo-

I

145 DISSERTATIO

Lotharingam duxit , ma^nificentiae lora laxavit Anno MXXXIX. tefte Da- nizone Monacho, qui in VitaMathil- dis Lib. primo , Cap. p. haec addit :

Thnpana cttm chbaris , flivifqite ly-

rifque fonant